Verkefni 5 - Siðanefndir (með dæmum um svör og tengingum við Nuremberg Siðferðisviðmiðin

Author

Árni Gunnar Ásgeirsson og Gemini

Í fimmta verkefni verður stúdentum skipt í hópa. Hver hópur leikur siðanefnd, sem tekur fyrir umsóknir um samþykki á vísindarannsóknum.

Hóparnir fara yfir 12 lýsingar, sem við ímyndum okkur að séu brot úr umsóknum til siðanefnda.

Hlutverk hverrar siðanefndar er:

  • Að samþykkja eða hafna umsókn

  • Að tilgreina hvaða siðferðilegu viðmið eru brotin, ef umsókn er hafnað

Það er hægt að vinna verkefnið út frá ýmsum siðferðilegum viðmiðum, en þau eru flest mjög lík. Ég legg til að þið hafið punktana 10 úr Nuremberg Code (Gravetter, o.fl., 2020, bls. 85) til hliðsjónar þó að einhver dæmi gætu krafist að þið rifjið upp önnur siðferðisviðmið.

!!! Athugið að hér notum við Nuremberg siðferðisviðmiðin af því að það var þægilegt fyrir þetta verkefni. Þau standa koma fyrir á einni blaðsíðu í kennslubók, sem er heppilegt þegar verkefni er unnið á takmörkuðum tíma. Það þýðir EKKI að þau siðferðisviðmið séu einhver sérstök áhersla, umfram önnur, í námskeiðinu. Og það sést í dæmunum hér fyrir neðan að stundum nær hann alls ekki utan um öll brot á vísindasiðferði, svo sem í dæmi 8 (eigindleg rannsókn á hinsegin fólki) og 10 (rannsókn í nánum tengslum við fyrirtæki; fjárhagslega hagsmuni). !!!

Siðanefndin ræðir málin sín á milli og kemst að niðurstöðu í sameiningu. Ef ekki fæst sameiginleg niðurstaða, er hægt að skrifa bæði meirihlutaálit og minnihlutaálit, til dæmis ef meirihlutinn vill samþykkja rannsóknina, en minnihluti er á móti. Ef nefndin er ósammála þarf að skrá hvers vegna hluti nefndarinnar vill hafna umsókninni.

Eitthvað AI slop til að gera verkefnið eftirminnilegra

1. Umsóknirnar

Umsókn 1

Rannsakandi, sem kennir stórt grunnnámskeið í sálfræði, ætlar að prófa nýja kennsluaðferð til að draga úr prófkvíða og mæla árangurinn í gegnum spurningalista fyrir og eftir kennslu. Til að tryggja nægilega stórt úrtak gerir hann þátttöku í rannsókninni að skyldu fyrir alla nemendur á námskeiðinu. Þeir nemendur sem vilja ekki taka þátt, eða ákveða að draga þátttöku sína til baka í miðri rannsókn, munu því fyrirgera 5% af lokaeinkunn.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Þátttaka er ekki raunverulega sjálfviljug þar sem nemendur missa hluta af einkunn sinni ef þeir neita þátttöku eða hætta í rannsókninni. Þátttakendur eiga að geta hafnað þátttöku eða hætt án viðurlaga.

Nuremberg code:

  • þátttaka er ekki raunverulega frjálst (1. liður)

  • þátttakandi getur ekki hætt þátttöku án afleiðinga (9. liður)

Vissustig

Mjög viss

Umsókn 2

Rannsakendur hyggjast rannsaka samskipti í lokuðum stuðningshópum fyrir fólk með átraskanir. Þeir hafa fengið leyfi stjórnenda hópanna til að fylgjast með umræðum í sex mánuði. Vegna þess að rannsóknin gæti haft áhrif á samskipti ef allir væru upplýstir um hana, verður ekki sérstaklega óskað samþykkis frá hverjum meðlimi. Við greiningu á textanum verða nöfn og persónuauðkenni fjarlægð.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Um er að ræða viðkvæman hóp og ekki er leitað upplýsts samþykkis frá þátttakendum. Þótt nöfn séu fjarlægð eru samskipti fólks rannsökuð án vitundar þess.

Nuremberg code:

  • skortir upplýst samþykki og sjálfviljuga þátttöku (1. liður)
Vissustig

Frekar viss

Umsókn 3

Til að rannsaka áhrif hreyfingar á skammtímaminni eldri borgara verður þátttakendum skipt af handahófi í tvo hópa, þar sem annar fær létta leikfimi en hinn fer í hópastarf án hreyfingar. Áður en rannsóknin hefst fá allir þátttakendur skriflega kynningu á eðli hennar, áhættum og ávinningi, og skrifa undir upplýst samþykki. Skýrt er tekið fram í gögnunum að þátttakendur geti hætt þátttöku hvenær sem er án nokkurra eftirmála, og öll gögn verða dulkóðuð þannig að ekki sé hægt að rekja svör og árangur til einstakra þátttakenda.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Samþykkt

Forsendur

Þátttakendur fá upplýsingar um rannsóknina, skrifa undir upplýst samþykki, geta hætt hvenær sem er og persónuvernd er tryggð með dulkóðun gagna.

Vissustig

Mjög viss

Umsókn 4

Rannsókninni er ætlað að mæla lífeðlisleg og sálræn streituviðbrögð í hættulegum aðstæðum. Þátttakendum verður sagt að rannsóknin fjalli um lausn verkefna undir álagi. Rannsóknin fer fram á rannsóknastofu í kjallara háskólabyggingar. Þegar þátttakendur hafa leyst verkefni í 7 mínútur mun brunaviðvörun hljóma og gervireykur (gufa) sjást í gegnum glervegg fyrir utan herbergið. Þátttakendur geta yfirgefið herbergið og rannsakandi fylgist stöðugt með. Að þessum atburði loknum verður þátttakendum sagt að engin raunveruleg hætta hafi skapast, þeir beðnir að svara streitukvarða og lífeðlislegar mælingar úr snjallúri skoðaðar.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Rannsóknin byggist á blekkingu og getur valdið verulegum kvíða eða ótta hjá þátttakendum. Hugsanleg sálræn áhætta virðist ekki í samræmi við þann ávinning sem rannsóknin skapar.

Nuremberg code:

  • Forðast líkamlega og andlega þjáningu (4. liður)

  • Ekki rökstutt að ávinningur sé umfram áhættu (6. liður)

Vissustig

Frekar viss

Umsókn 5

Til að rannsaka þróun málskilnings hjá leikskólabörnum mun rannsakandi sitja inni á deildum þriggja leikskóla í einn mánuð og leggja málskilningspróf og þrautir fyrir börnin. Þar sem prófin og þrautirnar eru algerlega hættulausar (til dæmis að biðja börnin um að para saman dýramyndir og orð), hefur rannsakandinn fengið fullt leyfi frá leikskólastjórum allra leikskólanna, en sleppt því að leita eftir formlegu samþykki foreldra. Þessi ákvörðun er rökstudd með því að hún muni taka mikinn tíma og úrtakið gæti skekkst ef margir foreldrar afþakka þátttöku.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Um börn er að ræða og ekki er aflað samþykkis foreldra eða forráðamanna. Leyfi leikskólastjóra kemur ekki í stað upplýsts samþykkis foreldra.

Nuremberg code:

  • Skortur á upplýstu samþykki frá þátttakendum eða forráðamönnum (1. liður)
Vissustig

Mjög viss

Umsókn 6

Rannsóknin kannar áhrif hópþrýstings á minni, þar sem þátttakendum er upphaflega sagt að þeir séu að taka þátt í rannsókn á athygli, en í raun er verið að mæla hvort þeir efist um eigið minni þegar samverkamenn (leikarar) í herberginu fullyrða allir eitthvað sem er rangt (stangast á við minni þátttakanda). Að lokinni þátttöku fer rannsakandi ítarlega yfir raunverulegan tilgang rannsóknarinnar með þátttakandanum, útskýrir nákvæmlega hvers vegna þessi smávægilega blekking var nauðsynleg til að koma í veg fyrir skekkjur í niðurstöðum, og býður honum að draga gögn um sig úr rannsókninni nú þegar hið rétta er komið í ljós.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Samþykkt

Forsendur

Blekking er notuð, en hún virðist takmörkuð, tilgangurinn er útskýrður að rannsókn lokinni og þátttakendum gefst kostur á að draga gögn sín til baka. Hér væri mikilvægt að útskýring (debriefing) væri ítarleg og nærgætin vegna hugsanlegra sálrænna áhrifa af upplifuninni.

Vissustig

Frekar viss

Umsókn 7

Rannsóknin beinist að reynslu ungs fólks í nokkrum íslenskum sjávarþorpum af því að koma út úr skápnum. Tekin verða djúpviðtöl við sex einstaklinga sem allir eiga það sameiginlegt að hafa gengið í gegnum þetta ferli á síðustu tveimur árum. Í lokaritgerðinni verða engin nöfn birt, en til að gefa sem gleggsta og nákvæmasta mynd af bakgrunni þeirra fyrir lesendur verður greint frá nákvæmum aldri, atvinnu, fjölda systkina, starfi foreldra og úr nákvæmlega hvaða sjávarþorpi hver og einn viðmælandi er.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Þrátt fyrir að nöfn séu fjarlægð er hætta á að viðmælendur verði auðkenndir út frá samsetningu bakgrunnsupplýsinga. Trúnaður og nafnleynd þátttakenda eru því ekki nægilega tryggð.

Nuremberg code:

Vissustig

Mjög viss

Umsókn 8

Tilgangur rannsóknarinnar er að skoða hvernig fólk virðir eða brýtur óskráðar reglur um biðraðir á fjölförnum flugvöllum. Rannsakendur munu staðsetja sig í almenningsrými í flugstöðinni á tilteknum álagstímum og skrásetja á blöð hversu margir troðast fram fyrir í röð við innritunarskjái (self-check in kiosk) og hvernig fólkið í kring bregst við. Rannsakendur safna engum persónugreinanlegum upplýsingum um fólkið, taka engar ljósmyndir eða myndbönd, og hafa engin bein eða óbein samskipti við þá sem verið er að fylgjast með í þessu almenna rými.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Samþykkt

Forsendur

Fylgst er með hegðun fólks í opnu almenningsrými án þess að persónuupplýsingar séu skráðar eða samskipti eigi sér stað við þátttakendur.

Vissustig

Frekar viss

Umsókn 9

Markmið tilraunarinnar er að kanna tilurð og seiglu falskra minninga yfir langan tíma. Rannsakendur munu vinna með foreldrum þátttakenda til að sannfæra fullorðin börn þeirra um að þau hafi villst verulega í verslunarmiðstöð þegar þau voru fimm ára og hafi verið fylgt heim af lögreglunni eftir að hafa fundist í miklu uppnámi í mátunarklefa fataverslunar. Rannsakendur taka reglulega viðtöl við þátttakendur yfir tólf mánaða tímabil til að fylgjast með hvernig minningin þróast.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Rannsóknin byggir á umfangsmikilli blekkingu sem getur haft áhrif á sjálfsmynd, fjölskyldutengsl og minningar þátttakenda. Ekki kemur fram hvernig dregið verði úr mögulegum skaða eða hvernig blekkingin verði leiðrétt.

Nuremberg code:

  • Forðast líkamlega og andlega þjáningu (4. liður)

  • Skortur á upplýstu samþykki (1. liður). Þátttakendur samþykkja kannski að taka þátt, en eru blekktir og blekkingin getur valdið skaða sem var ekki samþykktur.

Vissustig

Mjög viss

Umsókn 10

Rannsókn á nýju skimunarforriti fyrir lesblindu er að fullu fjármögnuð af fyrirtækinu sem þróaði hugbúnaðinn. Tveir rannsakendur hafa áður starfað sem ráðgjafar fyrir fyrirtækið og munu fá greiðslur fyrir áframhaldandi þróunarvinnu eftir að rannsókn lýkur. Rannsakendur hafa skrifað undir samning um að niðurstöður rannsóknar verði ekki birtar án leyfis frá fyrirtækinu.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Augljósir hagsmunaárekstrar eru til staðar og samningur um að fyrirtæki geti komið í veg fyrir birtingu niðurstaðna ógnar vísindalegu sjálfstæði og heiðarleika rannsóknarinnar.

Nuremberg code:

  • Á ekki við hér, en augljóst að hér er vegið að vísindalegum heilindum. Vísindamönnum ber siðferðileg skylda til að birta gögn óháð niðurstöðum og hagsmunatengsl er ekki beinlínis bönnuð, en þau þurfa að vera öllum aðgengileg, þannig að meta megi niðurstöður í því ljósi.
Vissustig

Mjög viss

Umsókn 11

Rannsakandi sem hefur lokið BS gráðu í sálfræði sækir um að framkvæma rannsókn á áhrifum áfallamiðaðrar úrvinnslumeðferðar á þátttakendur sem hafa þolað alvarlegt ofbeldi í æsku. Rannsakandinn ætlar sjálfur að leiða viðtölin og beita nýrri sálfræðimeðferð sem hann las um í nýútkominni handbók Dr. Saxa, sérfræðings í áföllum. Í rannsóknarteyminu eru tveir rannsakendur auk aðalrannsakanda, tölfræðingur og atferlisþjálfi, sem taka þátt í skipulagningu rannsóknar og úrvinnslu gagna.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Aðalrannsakandi virðist ekki hafa nægilega menntun eða faglega þjálfun til að veita áfallamiðaða meðferð fyrir viðkvæman hóp þátttakenda. Hætta er á að þátttakendur verði fyrir skaða.

Nuremberg code:

  • Rannsókn ekki framkvæmd af hæfum vísindamanna (8. liður). Einhver með BS próf í sálfræði og enga klíníska reynslu getur ekki talist hæfur vísindamaður.

  • Rannsakandi hefur líklega ekki þekkingu til að uppfylla skilyrði um 10. lið, að hætta rannsókn ef hún gæti valdið skaða.

Vissustig

Mjög viss

Umsókn 12

Rannsóknin miðar að því að prófa hvort inntaka á mildu náttúrulyfi (kamilluþykkni) geti dregið úr líkamlegri streitusvörun. Þátttakendur munu gangast undir svokallað Trier-streitupróf þar sem þeir þurfa að halda óundirbúna ræðu fyrir framan dómnefnd og leysa stærðfræðiþrautir upphátt fyrir framan hóp, sem veldur jafnan miklum og óþægilegum kvíða. Til að mæla streitusvörunina þarf jafnframt að stinga þátttakendur þrisvar sinnum í handlegginn til að taka blóðsýni yfir tveggja klukkustunda tímabil. Þar sem fólk bregst mjög mismunandi við streitu og áhrif náttúrulyfsins eru talin vera nokkuð væg, ákveður rannsakandinn að takmarka úrtakið við sex þátttakendur (þrír fá kamillu, þrír fá lyfleysu). Rannsakandinn rökstyður þennan litla fjölda með því að rannsóknin sé svo óþægileg og kvíðavaldandi að það sé ekki siðlegt að leggja hana á fleiri einstaklinga.

Dæmi um svar:

Niðurstaða

Hafnað

Forsendur

Áhættan og óþægindin sem þátttakendur verða fyrir virðast ekki í samræmi við vísindalegt gildi rannsóknarinnar. Með svo fáum þátttakendum er ólíklegt að rannsóknin skili marktækri þekkingu sem réttlætir álagið.

Nuremberg code:

  • Rannsóknin eru of takmörkuð til að hafa raunverulegt samfélagslegt eða vísindalegt gildi (2. liður)

  • Áhætta má ekki vera meiri en mögulegur ávinningu (6. liður) og hér er ávinningur afar ólíklegur vegna smæðar úrtaks og takmarkaðra áhrif inngripsins (náttúrulyfsins) samkvæmt tilgátu.

Vissustig

Frekar viss

2. Farið á Microsoft Forms og svarið verkefninu þar

Tengill verður settur í spjallið hjá hverjum hópi (breakout rooms)