Verkefni 3

Í þriðja verkefnatíma ætlum við að skoða nokkrar hugmyndir sem sumir gætu talið yfirnáttúrulegar eða gervivísindi (pseudoscience).

1. Hópurinn velur sér atvikasögu

Hér eru fimm mismunandi atvikasögur sem þið getið valið úr. Hver hópur velur eina þeirra til að vinna verkefni út frá.

A) Andaglasið

Hópur vina situr í hring og heldur fingurgómum létt á „andaglasi“ yfir borði með bókstöfum. Glasið byrjar að renna til á stafaborðinu og myndar orð og setningar sem svara spurningum sem hópurinn spyr. Allir þátttakendur segjast ekki hafa stjórnað glasinu meðvitað. Fullyrt er að andar framliðinna eða yfirnáttúruleg öfl stjórni hreyfingunni í gegnum hópinn.

B) Miðilsfundur

Þekktur miðill stendur á sviði og fær unga konu í salnum á svið til sín. Miðillinn hefur aldrei hitt konuna áður en byrjar strax að lýsa persónuleika hennar, heilsufarskvillum ömmu hennar og persónulegum áhyggjum konunnar af ótrúlegri nákvæmni. Konan jánkar öllu sem hann segir og furðar sig á því. Fullyrt er að miðillinn sé að fá upplýsingar frá framliðnum ættingjum konunnar.

C) Stjörnukort

Stjörnuspekingur býr til ítarlega persónuleikalýsingu (stjörnukort) fyrir þig byggða á nákvæmri staðsetningu reikistjarna á fæðingarmínútu þinni. Þegar þú lest lýsinguna finnst þér hún hitta beint í mark; þér finnst hún lýsa veikleikum þínum, styrkleikum og innstu þrám. Stjörnuspekingurinn fullyrðir að þetta sanni að afstaða himintungla við fæðingu stjórni persónuleika fólks.

D) Orkuarmband

Fyrirtæki selur sérstakt armband sem inniheldur orkustein sem býr yfir náttúrulegri tíðni líkamans og tíðnijafnar orkusvið líkamans. Fyrirtækið fullyrðir að um leið og þú setur armbandið á þig muni jafnvægi þitt, liðleiki og styrkur aukast samstundis, vegna þess að steinninn stillir orkusvið líkamans. Margir atvinnuíþróttamenn og áhrifavaldar ganga með armbandið daglega, segjast finna gífurlegan mun á sér og mæla sterklega með því.

E) Mozart-hrif

Fyrirtæki sem selur barnavörur markaðssetur sérstök „maga-heyrnartól“ fyrir óléttar konur. Vefsíðan fullyrðir að ef barnið í móðurkviði hlusti reglulega á flókna, klassíska tónlist eftir Mozart, muni það fæðast með hærri greindarvísitölu og standa sig betur í stærðfræði síðar á ævinni. Lofað er að hljóðbylgjurnar úr tónlistinni byggi upp nýjar og betri taugatengingar í heila fóstursins.

2. Farið á Microsoft Forms og svarið verkefninu þar

Tengill verður settur í spjallið hjá hverjum hópi (breakout rooms)

Spurningar í Forms:

Spurningarnar eru aðeins skrifaðar hér svo hægt sé að sjá allt verkefnið, án þess að opna vefsíðu í Microsoft Forms. Þetta er gagnlegt ef stúdentar skoða verkefnið eftir umræðutímann (svo sem til upprifjunar). Ef þú ert að lesa þetta í verkefnatímanum þarf einn hópmeðlimur að opna skilaformið og skrifa svörin inn þar. Verkefninu er aðeins hægt að skila á meðan umræðutíminn á sér stað og aðeins í gegnum Microsoft Forms.

i) Hvaða atvikasögu valdi hópurinn til að vinna út frá?

[valið úr lista]

ii) Hver er hin yfirnáttúrulega eða óvísindalega skýring á fyrirbærinu? Á hvaða forsendum byggist sú skýring? Hvað þarf að vera satt um virkni í alheiminum til að sú skýring geti verið sönn?

Dæmi: Ef manneskja tekur inn smáskammtalyf (homeopathy) við kvefi og batnar, er óvísindalega skýringin sú að vatnið í lyfinu „muni“ eftir lækningaefninu sem var eitt sinn í því, þrátt fyrir að það hafi verið þynnt út svo mikið að engar sameindir efnisins eru lengur til staðar. Til að þessi skýring geti verið sönn þarf sú forsenda að ganga upp að vatn hafi efnafræðilegt minni og geti miðlað lækningamætti án þess að nokkurt virkt efni sé til staðar, sem brýtur í bága við þekkt lögmál efna- og eðlisfræði.

iii) Beitið gagnrýnni hugsun til að finna að minnsta kosti eina aðra skýringu á fyrirbærinu, sem vísar ekki til yfirnáttúrulegra eða óvísindalegra fyrirbæra, svo sem ósýnileika, samskipta við látna, ómælanlegrar orku eða annars slíks.

Dæmi: Kvef er veirusýking sem ónæmiskerfi líkamans ræður venjulega við af sjálfu sér á 7 til 10 dögum. Náttúrulega skýringin er einfaldlega sú að tíminn leið og líkaminn læknaði sig sjálfur (sjálfkrafa bati). Einnig gæti væntingin um að fá lyf leitt til þess að manneskjunni fari að líða betur (lyfleysuáhrif / placebo), algjörlega án þess að uppleysta vatnið hafi haft nokkur líkamleg áhrif.

iv) Búið til tilgátu út frá skýringunni í lið 3. Hugið að því að tilgátan sé bæði prófanleg (testable) og hrekjanleg (falsifiable)

Dæmi: Ef einhver notar smáskammtalækningar (sem eru eiturefni þynnt út í vatni svo mörgum sinnum að engin sameind af efninu er eftir) og fullyrðir að þær hafi læknað kvefið, gæti náttúrulega skýringin verið lyfleysuáhrif (placebo) eða einfaldlega tíminn. Tilgátan gæti verið: „Bati fólks sem tekur inn smáskammtalyf við kvefi er meiri eða hraðari en bati fólks sem drekkur venjulegt kranavatn.“ Þessi tilgáta er hrekjanleg; ef hópunum sem fær smáskammtalyfið batnar ekki meira eða hraðar er tilgátan hrakin. Athugið að hér er tilgátan líklega GEGN því sem rannsakandinn trúir, af því að tilgátur eiga að vera jákvæðar, þ.e. fullyrðingar um eitthvað sem gerist/breytist/einhvern mismun, en ekki um að ekkert gerist. Tilgátur um að eitthvað gerist ekki/breytist ekki/enginn munur mælist kallast núlltilgátur og eru andstæðan við prófanlegu tilgáturnar.

v) Hvernig væri hægt að prófa tilgátuna í tilraun, eða með annars konar rannsókn? Myndi slík rannsókn greina skýrt á milli yfirnáttúrulegu/gervivísindalegu skýringarinnar og þeirrar náttúrulegu?

Dæmi: Hægt væri að gera tilraun með 100 kvefuðum einstaklingum. Við skiptum þeim af handahófi í tvo hópa. Annar hópurinn fær smáskammtalyfið, en hinn hópurinn fær alveg eins flösku sem inniheldur bara venjulegt vatn. Til að koma í veg fyrir að væntingar fólks hafi áhrif, megum við ekki segja þeim hvort þau séu að fá “alvöru” efnið eða bara vatn (þetta kallast blinduð tilraun). Ef hópurinn sem drakk bara venjulega vatnið verður alveg jafn fljótt frískur og hópurinn sem tók smáskammtalyfið, styður það náttúrulegu skýringuna (að kvefið hafi bara liðið hjá af sjálfu sér eða vegna væntinga) og sýnir að ofurþynnta lyfið hafði engan raunverulegan lækningamátt.

vi) Skrifið full nöfn allra í hópnum í reitinn, með kommu á milli

Dæmi: Jón Jónsson, Jóna Jensína. Jónudóttir, Jónas Jón Jensínuson, …