7. Endeks/Ölçek Oluşturma ve Güvenilirlik (Reliability) Analizi

Birçok farklı sorudan (değişkenden) tek bir skor elde etme işlemi anket analizlerinde sıkça kullanılır (Örn: Ruh sağlığı endeksi oluşturmak).

Ters Kodlama (Reverse Coding):

Toplanacak ifadelerin aynı yönü ifade etmesi gerekir. Depresif hissetmek negatif bir soru iken “mutlu hissetmek” pozitif bir sorudur. Bu yüzden Recode işlemi yapılarak olumlu sorular olumsuz soruların yönüne ters kodlanmalıdır (Örn: 4 değeri 1’e, 3 değeri 2’ye vb. çevrilir).

Hocamızdan Konuyla İlgili Verdiği Örnek: Hocamız, bugün ruh sağlığı endeksi (mental health index) oluşturma konusuna giriş yapmaktadır. Veri setinde, bireylerin “geçen hafta boyunca” yaşadıkları duygusal durumları ölçen yaklaşık 10 adet Likert tipi değişken (1 = Hiçbir zaman … 4 = Her zaman) bulunmaktadır. Bu maddelerin büyük çoğunluğu negatif kodludur; yani yüksek puanlar depresyon, endişe, yalnızlık, uyuyamama gibi olumsuz ruh hallerini (weldepp, welhard, welsleep, welalone, welsad vb.) ifade etmektedir. Buna karşılık welhappy (“ne sıklıkla mutlu hissettiniz”) ve welenjoy (“ne sıklıkla hayattan keyif aldınız”) değişkenleri pozitif kodludur; yüksek değerler olumlu duygusal durumu yansıtmaktadır.

Bu yön farklılığı nedeniyle maddelerin doğrudan toplanması veya ortalamasının alınması hatalı bir endeks oluşturacaktır. Bu sebeple, ölçek oluşturulmadan önce pozitif kodlanmış bu iki maddenin ters kodlaması (reverse coding) yapılması zorunludur. Ters kodlama işlemi tamamlandıktan sonra tüm maddeler aynı yönde (yüksek skor = kötü ruh sağlığı) hale getirilecek ve ruh sağlığı endeksi (toplam skor veya ortalama) oluşturulacaktır.

Hocamız, toplama işlemine geçmeden önce maddelerin birbiriyle tutarlılığını istatistiksel olarak kontrol etmenin (iç tutarlılık / reliability analizi) önemine vurgu yapmış ve önce kodlama işlemlerini tamamlayıp ardından güvenilirlik analizini yapmayı planladığını belirtmiştir.

Her bir maddenin cevabı da;

Bu durumda lütfen yukarıdaki ilk paragrafı aşağıda tekrar gözden geçiriniz.

Bu maddelerin büyük çoğunluğu negatif kodludur; yani yüksek puanlar depresyon, endişe, yalnızlık, uyuyamama gibi olumsuz ruh hallerini (weldepp, welhard, welsleep, welalone, welsad vb.) ifade etmektedir. Buna karşılık welhappy (“ne sıklıkla mutlu hissettiniz”) ve welenjoy (“ne sıklıkla hayattan keyif aldınız”) değişkenleri pozitif kodludur; yüksek değerler olumlu duygusal durumu yansıtmaktadır.

* ================================================
* Pozitif kodlu maddelerin Ters Kodlaması (Reverse Coding)
* welhappy ve welenjoy değişkenleri ters çevriliyor
* ================================================
Temporary.
RECODE welhappy welenjoy 
  (4=1) (3=2) (2=3) (1=4) 
  INTO welhappyr welenjoyr.

* Orijinal ve ters kodlanmış değişkenlerin frekans dağılımını kontrol et
FREQUENCIES VARIABLES = welhappy welhappyr welenjoy welenjoyr.

Teknik Açıklama:

RECODE welhappy welenjoy Ters kodlama yapılacak iki değişkeni belirtir.

(4=1) (3=2) (2=3) (1=4) Likert ölçeğindeki değerleri tersine çevirir: 4 (Her zaman / En olumlu) → 1 (Hiçbir zaman) 3 → 2 2 → 3 1 (Hiçbir zaman) → 4 (Her zaman / En olumsuz)

INTO welhappyr welenjoyr Yeni ters kodlanmış değişkenleri oluşturur.

welhappyr → welhappy değişkeninin ters kodlanmış hali

welenjoyr → welenjoy değişkeninin ters kodlanmış hali

FREQUENCIES VARIABLES = … Orijinal değişkenler (welhappy, welenjoy) ile yeni ters kodlanmış değişkenleri (welhappyr, welenjoyr) yan yana göstererek kodlamanın doğru yapıldığını kontrol eder.

Bu işlemden sonra welhappyr ve welenjoyr değişkenleri artık diğer ruh sağlığı maddeleriyle aynı yönde (yüksek skor = olumsuz ruh hali) olacaktır. Böylece tüm 10 madde bir araya getirilerek ruh sağlığı endeksi oluşturulmaya hazır hale gelecektir.

Kodlamalar doğru mu lütfen kontrol aşağıdaki görünümlerden kontrol ediniz.

EK BİLGİ : YAPAY ZEKA İLE OLUŞTURULMUŞTUR.

Eğer bunu COMPUTE komutu ile yapmak isteseydik. Kodlama aşağıdaki gibi olurdu.

Temporary.
COMPUTE welhappyr = 5 - welhappy.     /* Ters kodlama: 1→4, 2→3, 3→2, 4→1 */
COMPUTE welenjoyr = 5 - welenjoy.

* Orijinal ve ters kodlanmış değişkenleri karşılaştırmak için frekans kontrolü
FREQUENCIES VARIABLES = welhappy welhappyr welenjoy welenjoyr.

Kısa Teknik Açıklama:

COMPUTE welhappyr = 5 - welhappy

Likert ölçeğinde minimum 1, maksimum 4 olduğu için 5 - orijinal değer formülü ile ters kodlama yapılır. Bu formül şu dönüşümleri sağlar: 1 → 4 2 → 3 3 → 2 4 → 1

Aynı işlem welenjoy değişkeni için de uygulanmıştır.

FREQUENCIES komutu ile orijinal değişkenler (welhappy, welenjoy) ile yeni ters kodlanmış değişkenler (welhappyr, welenjoyr) yan yana gösterilerek kodlamanın doğruluğu kontrol edilir.

Not: Bu yöntem (5 - x), 1-4 arası Likert ölçekleri için en kısa ve en sık kullanılan COMPUTE ters kodlama yöntemidir. RECODE ile yaptığımız işlemle tamamen aynı sonucu verir.

HOCANIN ANLATIMINA DEVAM EDİYORUZ

Hocamızın kodunu çalıştırıp veri setine kayıt ediyoruz. Yani Temporary’yi ilave etmeden tarayıp çalıştırıyoruz. DİKKAT DİKKAT DİKKAT

Kolaylık olsun diye bu iki yeni ürettiğimiz değişkeni tarayıp mouse ile yukarı taşıyabiliriz. Şart değil hocamız anlatım kolay olsun diye yapmıştır.

Hocamız, pozitif kodlu maddelerin ters kodlaması (reverse coding) tamamlandıktan sonra, ruh sağlığı maddelerinin bir araya getirilerek anlamlı ve tutarlı bir ölçek (endeks) oluşturup oluşturmadığını kontrol etmenin zorunlu olduğunu vurgulamıştır. Bu aşamada ölçek güvenilirliği (scale reliability) analizi yapılacaktır. Bu analiz, maddelerin birbirleriyle olan iç tutarlılığını (internal consistency) değerlendirir ve oluşturulan ölçeğin ölçme kalitesini test eder. Genellikle Cronbach’s Alpha katsayısı ile incelenen bu kontrol, endeks oluşturma sürecinin en kritik adımlarından biridir. Hocamız, ters kodlama işlemlerini tamamladıktan sonra bu güvenilirlik analizini yapmayı ve ancak ondan sonra maddeleri toplayarak ruh sağlığı endeksini oluşturmayı planladığını belirtmiştir.