# Sheet 1
sheet1 %>%
  head(10) %>%
  gt() %>%
  tab_header(
    title = "ARDL-д ашиглах өгөгдөл"
  ) %>%
  tab_source_note(
    source_note = "Эх сурвалж: Үндэсний Статистикийн Хороо (1212.mn)"
  )
ARDL-д ашиглах өгөгдөл
...1 income_tax GDP CPI Workers
2006Q3 12527 1049120 37.23333 861982
2006Q4 25056 1226122 37.46667 855910
2007Q1 15919 822320 38.33333 926590
2007Q2 16275 1380856 39.53333 951247
2007Q3 14754 1275138 40.93333 968579
2007Q4 28037 1564176 43.60000 852805
2008Q1 21784 1170417 46.63333 872801
2008Q2 29024 1828529 52.30000 905022
2008Q3 25950 1719334 54.50000 981217
2008Q4 39956 1921041 54.36667 904354
Эх сурвалж: Үндэсний Статистикийн Хороо (1212.mn) 
# Sheet 2
sheet2 %>%
  head(10) %>%
  select(wage, per_inc_tax) %>%
  gt() %>%
  tab_header(
    title = "Sheet 2: Цалин болон ХХОАТ-ын өгөгдөл",
    subtitle = "Үндсэн мэдээллийн жагсаалт"
  ) %>%
  # Тоон форматыг засах
  fmt_number(
    columns = c(wage, per_inc_tax),
    decimals = 1
  ) %>%
  # Баганын нэрсийг монгол болгох
  cols_label(
    wage = "Цалин",
    per_inc_tax = "ХХОАТ"
  ) %>%
  # Хүснэгтийн доор эх сурвалж нэмэх хэсэг
  tab_source_note(
    source_note = "Эх сурвалж: Үндэсний Статистикийн Хороо (1212.mn)"
  )
Sheet 2: Цалин болон ХХОАТ-ын өгөгдөл
Үндсэн мэдээллийн жагсаалт
Цалин ХХОАТ
360,977.9 20,669.0
356,127.0 26,167.0
429,000.0 28,803.0
487,154.1 45,519.0
712,094.8 57,988.0
861,367.1 76,975.0
1,115,427.7 74,985.0
1,684,981.8 116,714.0
1,895,770.6 128,241.0
2,199,200.4 160,946.0
Эх сурвалж: Үндэсний Статистикийн Хороо (1212.mn) 
# Sheet 3 - Албан бус хөдөлмөр эрхлэлт
sheet3 <- data.frame(
  Year = 2009:2023,
  Informal_Rate = c(24.9, 22.5, 19.4, 25.4, 25.8, 24.5, 25.0, 20.0, 25.0, 23.9, 21.9, 23.3, 20.9, 23.1, 20.8)
)
sheet3 %>%
  gt() %>%
  tab_header(
    title = "Албан бус хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин",
    subtitle = "Оноор харуулсан статистик үзүүлэлт"
  ) %>%
  cols_label(
    Year = "Он",
    Informal_Rate = "Түвшин (%)"
  ) %>%
  fmt_number(
    columns = Informal_Rate,
    decimals = 1
  ) %>%
  # Хүснэгтийн доор эх сурвалж нэмэх хэсэг
  tab_source_note(
    source_note = "Эх сурвалж: Үндэсний Статистикийн Хороо (1212.mn)"
  ) %>%
  tab_options(
    table.width = pct(50), 
    column_labels.background.color = "#f2f2f2"
  )
Албан бус хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин
Оноор харуулсан статистик үзүүлэлт
Он Түвшин (%)
2009 24.9
2010 22.5
2011 19.4
2012 25.4
2013 25.8
2014 24.5
2015 25.0
2016 20.0
2017 25.0
2018 23.9
2019 21.9
2020 23.3
2021 20.9
2022 23.1
2023 20.8
Эх сурвалж: Үндэсний Статистикийн Хороо (1212.mn) 
names(sheet1) <- tolower(names(sheet1))
sheet1 <- sheet1 %>%
  mutate(income_tax_lag1 = lag(income_tax, 1))
model <- lm(income_tax ~ gdp + cpi + workers + income_tax_lag1, data = sheet1)

summary(model)
## 
## Call:
## lm(formula = income_tax ~ gdp + cpi + workers + income_tax_lag1, 
##     data = sheet1)
## 
## Residuals:
##    Min     1Q Median     3Q    Max 
## -69035 -13440    456  10944 156149 
## 
## Coefficients:
##                   Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept)      1.142e+05  5.839e+04   1.955  0.05455 .  
## gdp              2.834e-02  2.305e-03  12.293  < 2e-16 ***
## cpi             -1.305e+03  4.572e+02  -2.855  0.00566 ** 
## workers         -7.830e-02  7.259e-02  -1.079  0.28444    
## income_tax_lag1  4.634e-01  5.896e-02   7.860 3.31e-11 ***
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 30010 on 70 degrees of freedom
##   (1 observation deleted due to missingness)
## Multiple R-squared:  0.9736, Adjusted R-squared:  0.9721 
## F-statistic: 645.8 on 4 and 70 DF,  p-value: < 2.2e-16
model <- lm(income_tax ~ gdp + cpi + workers + income_tax_lag1,
            data = na.omit(sheet1))

summary(model)
## 
## Call:
## lm(formula = income_tax ~ gdp + cpi + workers + income_tax_lag1, 
##     data = na.omit(sheet1))
## 
## Residuals:
##    Min     1Q Median     3Q    Max 
## -69035 -13440    456  10944 156149 
## 
## Coefficients:
##                   Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept)      1.142e+05  5.839e+04   1.955  0.05455 .  
## gdp              2.834e-02  2.305e-03  12.293  < 2e-16 ***
## cpi             -1.305e+03  4.572e+02  -2.855  0.00566 ** 
## workers         -7.830e-02  7.259e-02  -1.079  0.28444    
## income_tax_lag1  4.634e-01  5.896e-02   7.860 3.31e-11 ***
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 30010 on 70 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.9736, Adjusted R-squared:  0.9721 
## F-statistic: 645.8 on 4 and 70 DF,  p-value: < 2.2e-16

ХХОАТ-ын 46 хувийг цуглуулж чаддаг бол үлдсэн хэсгийг цуглуулж чадаагүй байна.

sheet2 <- sheet2 %>%
  mutate(
    # 1. Арифметик өөрчлөлт (Зөрүү)
    wage_diff = wage - lag(wage),
    tax_diff = per_inc_tax - lag(per_inc_tax),
    
    # 2. Хувиарх өөрчлөлт (Таны Excel дээрх D болон E багана)
    wage_pct_change = (wage / lag(wage) - 1),
    tax_pct_change = (per_inc_tax / lag(per_inc_tax) - 1)
  )

# Корреляци олох (Хувиарх өөрчлөлт дээр)
cor_value <- cor(sheet2$wage_pct_change, sheet2$tax_pct_change, use = "complete.obs")
print(paste("Өөрчлөлтийн корреляци:", round(cor_value, 2)))
## [1] "Өөрчлөлтийн корреляци: 0.45"
# 1. Графикт зориулж өгөгдлийг цэгцлэх
plot_data <- sheet2 %>%
  filter(!is.na(wage_pct_change) & !is.na(tax_pct_change)) %>%
  # 1-р баганыг 'Year' гэж нэрлээд, ТОO руу хөрвүүлнэ
  select(Year = 1, wage_pct_change, tax_pct_change) %>% 
  mutate(Year = as.numeric(as.character(Year))) %>% # Текст утгыг тоо руу хөрвүүлэх хэсэг
  rename("Цалингийн өөрчлөлт" = wage_pct_change, 
         "ХХОАТ-ын өөрчлөлт" = tax_pct_change) %>%
  pivot_longer(cols = -Year, 
               names_to = "Indicator", 
               values_to = "Value")

# 2. Графикийг зурах
ggplot(plot_data, aes(x = Year, y = Value, color = Indicator, group = Indicator)) +
  geom_line(linewidth = 1) + 
  geom_point(size = 2) +
  scale_y_continuous(labels = scales::percent_format()) +
  scale_x_continuous(breaks = seq(min(plot_data$Year, na.rm = TRUE), 
                                  max(plot_data$Year, na.rm = TRUE), by = 2)) +
  labs(title = paste("Цалин болон ХХОАТ-ын өөрчлөлт (Корреляци =", round(cor_value, 2), ")"),
       x = "Он", 
       y = "Хувь, %",
       color = "Үзүүлэлтүүд") +
  theme_minimal() +
  theme(legend.position = "bottom")

library(tidyverse)
library(scales)

# 1. Өгөгдлийг оруулах (image_de0437.png-ээс)
sheet3 <- data.frame(
  Year = c(2009:2023),
  Informal_Rate = c(24.9, 22.5, 19.4, 25.4, 25.8, 24.5, 25, 20, 25, 23.9, 21.9, 23.3, 20.9, 23.1, 20.8)
)

# 2. Арифметик өөрчлөлтийг (зөрүү) тооцоолох
sheet3 <- sheet3 %>%
  mutate(
    Arithmetic_Change = Informal_Rate - lag(Informal_Rate)
  )

# 3. График байгуулах (image_de071c.png-тэй ижил загвараар)
ggplot(sheet3, aes(x = Year, y = Informal_Rate)) +
  # Үндсэн шугам ба цэгүүд
  geom_line(color = "#2b4162", linewidth = 1.2) +
  geom_point(color = "#2b4162", size = 2) +
  # Онцлох утгуудыг текстээр харуулах (Зураг дээрх шиг)
  geom_text(aes(label = Informal_Rate), vjust = -1, size = 3.5, check_overlap = TRUE) +
  # Тэнхлэгийн тохиргоо
  scale_x_continuous(breaks = seq(2009, 2023, 1)) +
  scale_y_continuous(limits = c(15, 30)) +
  # Гарчиг ба шошго
  labs(
    title = "Албан бус хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин",
    x = "Он",
    y = "Хувь, %"
  ) +
  theme_minimal() +
  theme(
    axis.text.x = element_text(angle = 45, vjust = 1, hjust = 1),
    panel.grid.minor = element_blank()
  )

# 4. Арифметик өөрчлөлтийн дунджийг харах
summary(sheet3$Arithmetic_Change)
##    Min. 1st Qu.  Median    Mean 3rd Qu.    Max.    NA's 
## -5.0000 -2.3750 -1.2000 -0.2929  1.1750  6.0000       1

Хөдөө аж ахуйн бус салбарын албан бус хөдөлмөр эрхлэгчдийн хувь 2009–2023 оны хооронд 19–26%-ийн интервалд хэлбэлзсэн нь хөдөлмөрийн зах зээлийн албан бус байдлын харьцангуй өндөр түвшнийг илтгэнэ. Ийм өндөр түвшин нь ХХОАТ-ын орлого бүрэн бүртгэгдэхгүй байх гол шалтгаануудын нэг юм. ARDL загвараар хийсэн тооцооллоор ХХОАТ-ын ойролцоогоор 56% нь далд буюу бүртгэлд бүрэн тусгагдаагүй орлогоос бүрдэж буй нь дээрх албан бус хөдөлмөрийн түвшинтэй статистикийн хувьд нийцэж байна. Мөн цалингийн орлогын өсөлт болон ХХОАТ-ын өөрчлөлтийн хоорондын корреляци 0.45 гарсан юм. Энэ зөрүү нь цалин өссөн ч татварын орлого түүнтэй зэрэгцэн нэмэгдэхгүй байгааг, улмаар албан бус хөдөлмөр болон тайлагналын сул байдал бодитой нөлөө үзүүлж буйг статистикийн хувьд баталгаажуулж байна.