ÖZET

Bu çalışma, Laos, Botswana ve El Salvador ekonomilerinde 2000–2020 döneminde yatırım ve enflasyonun ekonomik büyüme üzerindeki etkilerini zaman serisi regresyonları ile incelemektedir. Analizde World Development Indicators (WDI) veri tabanından elde edilen yıllık veriler kullanılmış; bağımlı değişken olarak kişi başına GSYH büyüme oranı (Growth), bağımsız değişkenler olarak yatırım oranı (Investment) ve enflasyon oranı (Inflation) ele alınmıştır. Her ülke için basit ve çoklu regresyon modelleri kurulmuş ve toplam altı regresyon sonucu elde edilmiştir. Zaman serisi grafiklerinin değerlendirilmesi, kriz dönemlerinde büyümenin dalgalandığını; enflasyonun özellikle Laos’ta daha yüksek oynaklık gösterdiğini ortaya koymaktadır. Regresyon sonuçları, yatırımın büyüme üzerindeki etkisinin Laos ve Botswana’da daha güçlü, El Salvador’da ise daha zayıf olabileceğini göstermektedir. Son olarak çalışma, küçük örneklem ve durağanlık testlerinin yapılmaması gibi sınırlılıklar çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Ekonomik büyüme; yatırım; enflasyon; zaman serisi analizi; OLS; WDI

ABSTRACT

This study examines the effects of investment and inflation on economic growth in Laos, Botswana, and El Salvador during the period 2000–2020 using time series regressions. Annual data are obtained from the World Development Indicators (WDI) database. Economic growth (Growth) is used as the dependent variable, while investment (Investment) and inflation (Inflation) are included as explanatory variables. For each country, both simple and multiple regression models are estimated, resulting in a total of six regression outputs. The analysis of time series graphs indicates that growth rates fluctuate significantly during crisis periods, and inflation volatility is especially higher in Laos. Regression findings suggest that investment has a stronger association with growth in Laos and Botswana compared to El Salvador. Finally, the study discusses methodological limitations such as small sample size and the absence of stationarity tests, which may lead to misleading interpretations.

Keywords: Economic growth; investment; inflation; time series; OLS; WDI

1. GİRİŞ

Ekonomik büyümenin makroekonomik belirleyicileri, özellikle gelişmekte olan ülkeler bağlamında iktisat literatüründe merkezi bir konuma sahiptir. Sermaye birikimi ve fiyat istikrarı, büyüme sürecini hem doğrudan hem de dolaylı kanallar aracılığıyla etkilemektedir. Bununla birlikte, ampirik çalışmaların önemli bir bölümü sıklıkla incelenen büyük ekonomilere odaklanmakta; daha az çalışılan ülkeler literatürde görece ihmal edilmektedir.

Bu çalışma, Laos, Botswana ve El Salvador gibi literatürde nadiren birlikte ele alınan üç ülkeyi inceleyerek yatırım ve enflasyonun ekonomik büyüme üzerindeki etkilerini 2000–2020 dönemine ait yıllık verilerle zaman serisi regresyonları aracılığıyla analiz etmektedir. Çalışma kapsamında her ülke için basit ve çoklu regresyon modelleri tahmin edilmekte, elde edilen bulgular zaman serisi grafikleri ve ülkeler arası karşılaştırmalar ile desteklenmektedir.

2. LİTERATÜR TARAMASI

Neoklasik büyüme modelleri, sermaye birikiminin üretim kapasitesini artırarak ekonomik büyümeyi desteklediğini öne sürmektedir (Solow, 1956). Endojen büyüme literatürü ise yatırımın teknoloji transferi ve verimlilik artışı kanalıyla uzun dönem büyüme üzerinde kalıcı etkiler yaratabileceğini savunmaktadır.

Enflasyonun büyüme üzerindeki etkisi konusunda literatürde net bir uzlaşı bulunmamaktadır. Fischer (1993), yüksek ve oynak enflasyonun yatırım kararlarını bozarak büyümeyi olumsuz etkilediğini belirtmiştir. Gelişmekte olan ülkelerde yapılan ampirik çalışmalar, enflasyon–büyüme ilişkisinin ülkelere özgü yapısal faktörlere bağlı olduğunu göstermektedir. Bu bulgular, enflasyon ve büyüme arasındaki ilişkinin ülkelere göre farklılaştığını vurgulayan Barro (1995) ve Temple (2000) ile uyumludur.

3. VERİ (DATA)

Analizde kullanılan veriler World Development Indicators (WDI) veri tabanından elde edilmiştir. Çalışmada 2000–2020 dönemine ait yıllık veriler kullanılmıştır.

Değişkenler:

• Ekonomik Büyüme (Growth): Kişi başına GSYH büyüme oranı (%)

• Yatırım (Investment): Gayrisafi sabit sermaye oluşumunun GSYH’ye oranı (%)

• Enflasyon (Inflation): TÜFE yıllık değişim oranı (%)

Not: Laos için Investment (gayrisafi sabit sermaye oluşumu/GSYH, %) serisi 2017–2020 yıllarında eksiktir. Bu nedenle Laos’a ait Investment içeren hesaplamalarda gözlem sayısı 21’in altında olabilir.

Her değişken için zaman serisi grafikleri oluşturularak görsel analiz yapılmıştır. Grafikler ve bu grafiklere ilişkin değerlendirmeler Analiz bölümünde sunulmaktadır.

4. YÖNTEM (METHOD)

Çalışmada zaman serisi regresyonları OLS yöntemi ile tahmin edilmiştir. Her ülke için iki model kurulmuştur ve regresyon modelleri ülke bazında ayrı ayrı tahmin edilerek toplamda altı regresyon sonucu elde edilmiştir.

Regresyon Modelleri:

Model (1) Basit: Growth_t = β0 + β1 * Investment_t + ε_t
Model (2) Çoklu: Growth_t = β0 + β1 * Investment_t + β2 * Inflation_t + ε_t

Toplamda 6 regresyon modeli tahmin edilmiştir.

5. ANALİZ

5.1 Zaman Serisi Grafiklerinin Analizi

Şekil 1: Growth (Büyüme) Grafiği

Growth (Büyüme) Grafiği :

Şekil 1, 2000–2020 döneminde Laos, Botswana ve El Salvador’un büyüme oranlarının zaman içindeki seyrini göstermektedir. Grafikten görüldüğü üzere büyüme oranları ülkeler arasında farklılık göstermekte, özellikle Botswana’da bazı yıllarda belirgin dalgalanmalar dikkat çekmektedir. Laos’un büyüme oranları genel olarak daha yüksek seviyelerde seyrederken, El Salvador’un büyüme oranları daha düşük ve daha sınırlı bir bant içerisinde hareket etmektedir.

Investment (Yatırım) Grafiği :

Şekil 2: Investment (Yatırım) Grafiği

Şekil 2, üç ülke için yatırım oranlarının (GSYH’ye oranla) 2000–2020 dönemindeki değişimini göstermektedir. Botsvana yatırım oranları diğer ülkelere göre daha istikrarlı ve dengeli. Laos’ta yatırım oranları belirli yıllarda artış eğilimi gösterirken, El Salvador’da yatırım oranlarının daha düşük düzeylerde ve daha sınırlı değişimle seyrettiği dikkat çekmektedir.

Inflation (Enflasyon) Grafiği

Şekil 3: Inflation (Enflasyon) Grafiği

Şekil 3, Laos, Botswana ve El Salvador’da enflasyon oranlarının yıllar içerisindeki seyrini göstermektedir. Grafik incelendiğinde Laos’ta enflasyonun bazı yıllarda belirgin sıçramalar yaparak daha oynak bir yapı sergilediği görülmektedir. Botswana’da enflasyon genel olarak orta düzeyde dalgalanırken, El Salvador’da enflasyon oranlarının daha düşük seviyelerde ve daha istikrarlı bir görünüm sergilediği söylenebilir.

5.2 Açıklayıcı İstatistikler

Bu bölümde Laos, Botswana ve El Salvador için 2000–2020 dönemine ait büyüme (Growth), yatırım (Investment) ve enflasyon (Inflation) değişkenlerine ilişkin ortalama, standart sapma, minimum ve maksimum değerler hesaplanmıştır. Açıklayıcı istatistikler, ülkeler arasındaki seviyesel farklılıkların ve değişkenlerin oynaklığının karşılaştırılmasına imkan sağlamaktadır.

Tablo 1 incelendiğinde Botswana’nın yatırım oranı ortalamasının görece yüksek olduğu, Laos’un büyüme oranlarının daha yüksek bir ortalamaya sahip olduğu ancak aynı zamanda enflasyon oranında daha yüksek oynaklık yaşadığı görülmektedir. El Salvador ise büyüme ve yatırım açısından daha düşük ortalama değerlere sahip olup, enflasyon değişkeninde diğer ülkelere kıyasla daha istikrarlı bir görünüm sergilemektedir.

Tablo 1: Açıklayıcı İstatistikler (2000–2020)

Not: Laos için Investment serisi 2017–2020 yıllarında eksik olduğundan Laos/Investment özet istatistikleri 2000–2016 (N=17) üzerinden hesaplanmıştır. Diğer tüm satırlarda N=21’dir.

5.3 Regresyon Sonuçlarının Teknik Yorumu

Bu bölümde Laos, Botswana ve El Salvador ülkeleri için kurulan basit ve çoklu regresyon modelleri değerlendirilmiş; yatırım (Investment) ve enflasyon (Inflation) değişkenlerinin ekonomik büyüme (Growth) üzerindeki etkileri ülke bazında yorumlanmıştır. Çalışmada her ülke için iki model tahmin edilerek toplamda 6 regresyon sonucu elde edilmiştir.

5.3.1 Basit Regresyon Sonuçlarının Yorumu (Growth ~ Investment)

Tablo 2’de sunulan basit regresyon bulguları, yatırım oranının ekonomik büyüme üzerindeki etkisinin ülkeler arasında farklılaştığını göstermektedir. Laos için yatırım katsayısı 0.128 olup istatistiksel olarak anlamlıdır (p=0.006). Bu sonuç, Laos’ta yatırım oranındaki artışların ekonomik büyümeyi pozitif yönde desteklediğini göstermektedir. Benzer şekilde Botswana’da yatırım katsayısı 0.214 ve anlamlıdır (p=0.005). Botswana’da katsayının Laos’a kıyasla daha yüksek olması, yatırımın büyümeyi destekleme gücünün bu ülkede daha güçlü olabileceğine işaret etmektedir.

Buna karşılık El Salvador için yatırım katsayısı 0.041 olup istatistiksel olarak anlamlı değildir (p=0.438). Bu durum, El Salvador’da büyüme dinamiklerinin yalnızca yatırım oranı ile açıklanmasının sınırlı kaldığını; büyümenin yatırım dışında farklı ekonomik faktörlere daha duyarlı olabileceğini düşündürmektedir.

Tablo 2: Basit Regresyon Sonuçları (Growth ~ Investment)

Sonuçlar, Laos ve Botswana’da yatırımın ekonomik büyüme üzerinde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir etkisi olduğunu; El Salvador’da ise bu ilişkinin istatistiksel olarak anlamlı olmadığını göstermektedir

Not: Tablo 2’de sunulan sonuçlar, 2000–2020 dönemine ait basit OLS modelinin (Growth ~ Investment) ülke bazlı tahminlerini göstermektedir.

5.3.2 Çoklu Regresyon Sonuçlarının Yorumu (Growth ~ Investment + Inflation)

Tablo 3: Çoklu Regresyon Sonuçları (Growth ~ Investment +Inflation)

Çoklu regresyon sonuçları, yatırım ve enflasyonun büyüme üzerindeki etkilerinin ülkeler arasında farklılaştığını göstermektedir.

Laos’ta yatırım büyümeyi pozitif ve anlamlı biçimde artırmaktadır (β=0.109; p=0.010), enflasyon ise büyümeyi negatif ve anlamlı biçimde azaltmaktadır (β=-0.087; p=0.014). Botswana’da yatırım katsayısı yine pozitif ve anlamlıdır (β=0.192; p=0.016), ancak enflasyonun etkisi istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (p=0.174). El Salvador’da ise hem yatırım hem enflasyon katsayıları anlamsız çıktığı için (p>0.10) büyüme bu iki değişkenle yeterince açıklanamamaktadır.

Sonuç olarak yatırım Laos ve Botswana’da büyüme için önemli bir belirleyici iken, enflasyonun büyüme üzerindeki olumsuz etkisi en belirgin şekilde Laos’ta görülmektedir.

5.3.3 Modelin Açıklayıcılığı (R² ve F Testi Değerlendirmesi)

Tablo 4’te sunulan model özet istatistikleri incelendiğinde, Laos ve Botswana için kurulan modellerin açıklayıcılık düzeyinin El Salvador’a kıyasla daha yüksek olduğu görülmektedir. Laos’ta basit modelin açıklayıcılığı R²=0.41 iken çoklu modelde R²=0.57’ye yükselmiştir. Botswana’da basit modelde R²=0.46, çoklu modelde ise R²=0.54 elde edilmiştir. Bu artış, enflasyon değişkeninin modele eklenmesiyle büyümenin açıklanan kısmının arttığını göstermektedir.

El Salvador için ise basit modelde R²=0.07 ve çoklu modelde R²=0.14 gibi düşük değerler bulunmuştur. Bu durum, El Salvador’da büyümenin yatırım ve enflasyon dışında farklı değişkenlerden etkilenebileceğini ve modelin açıklayıcılığının sınırlı kaldığını düşündürmektedir.

Tablo 4: Model Özet İstatistikleri (R², Adj.R², F testi)

Şekil 3’te üç ülkenin enflasyon oranlarının zaman içindeki seyri sunulmaktadır. Laos’un diğer iki ülkeye kıyasla daha yüksek ve dalgalı bir enflasyon sürecine sahip olduğu görülmektedir. Botswana ve El Salvador’da ise enflasyon oranları genel olarak daha düşük ve istikrarlı bir görünüm sergilemektedir. Bu durum, regresyon analizlerinde Laos için enflasyon katsayısının daha güçlü ve negatif çıkmasını açıklayan temel faktörlerden biri olarak değerlendirilebilir.

5.3.4 Genel Değerlendirme ve Ülkeler Arası Kıyas

Genel olarak değerlendirildiğinde, yatırımın büyüme üzerindeki etkisi Botswana’da en güçlü, Laos’ta güçlü ancak enflasyon baskısı nedeniyle sınırlı, El Salvador’da ise istatistiksel olarak zayıf görünmektedir. Katsayıların ülkeler arasında farklılaşması, gelişmekte olan ülkelerin homojen bir yapıya sahip olmadığını ve politika etkilerinin ülkeye özgü koşullar çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

6. ARAŞTIRMANIN EKSİKLERİ VE KISITLARI

Bu çalışmanın temel sınırlılığı, gözlem sayısının yalnızca 21 yıl (2000–2020) ile sınırlı olmasıdır. Küçük örneklem büyüklüğü, tahmin edilen katsayıların güvenilirliğini azaltabilir ve istatistiksel sonuçların genellenebilirliğini sınırlandırabilir. Ayrıca, kullanılan zaman serilerinin durağanlığı (stationarity) test edilmemiştir. Olası birim kök varlığı, değişkenler arasında gerçekte olmayan ilişkilerin anlamlı görünmesine yol açabileceği için sahte regresyon (spurious regression) riskini artırmaktadır.

Buna ek olarak, zaman serisi regresyonlarında hata terimlerinde otokorelasyon görülmesi olasıdır. Böyle bir durumda OLS katsayıları sapmasız olsa bile standart hatalar hatalı hesaplanabilir; bu da t-istatistikleri ve p-değerlerinin yanıltıcı olmasına neden olabilir. Bu çalışmada otokorelasyonun varlığı Durbin–Watson veya Breusch–Godfrey gibi testlerle sınanmamış ve olası heteroskedastisite/otokorelasyon problemlerine karşı Newey–West (HAC) standart hataları kullanılmamıştır.

Bu nedenle regresyon sonuçları yorumlanırken dikkatli olunmalı; gelecekte yapılacak çalışmalarda ARIMA gibi alternatif zaman serisi yöntemleri veya gecikmeli değişkenlerin dahil edildiği modellerle daha güçlü analizler tercih edilmelidir.

Ayrıca nedensellik analizi yapılmadığı için elde edilen sonuçlar yalnızca korelasyon çerçevesinde değerlendirilmelidir. Modelde dışlanan kurumsal kalite, ticaret açıklığı ve siyasi istikrar gibi değişkenler sonuçların yanlı olmasına neden olabilir. Özellikle kurumsal yapı ve yönetişim göstergelerinin modele dahil edilmemesi, Acemoglu et al. (2005) çerçevesinde değerlendirildiğinde önemli bir sınırlılık olarak görülmektedir. Bu sınırlılıklar dikkate alındığında, elde edilen bulguların daha geniş veri setleri ve alternatif yöntemlerle test edilmesi gelecekteki çalışmalar açısından önem taşımaktadır.

Bu nedenle, çalışmada elde edilen bulgular öncü (preliminary) nitelikte değerlendirilmelidir; sonuçların güvenilirliğinin artırılabilmesi için daha uzun zaman aralıkları, ek kontrol değişkenleri ve zaman serisine özgü daha gelişmiş ekonometrik yöntemlerle bulguların yeniden test edilmesi gerekmektedir.

7. SONUÇ

Bu çalışma, 2000–2020 dönemi için Laos, Botswana ve El Salvador ekonomilerinde yatırım ve enflasyonun ekonomik büyüme üzerindeki etkilerini zaman serisi regresyonları aracılığıyla incelemiştir. Literatürde görece az incelenen bu üç ülkenin seçilmesi, çalışmanın özgünlüğünü artırmaktadır.

Elde edilen bulgular, yatırımın ekonomik büyüme üzerinde genel olarak pozitif bir etkiye sahip olduğunu, ancak bu etkinin büyüklüğünün ülkeden ülkeye değiştiğini göstermektedir. Özellikle Botswana’da yatırımın büyüme üzerindeki etkisinin daha güçlü ve istikrarlı olması, sermaye birikiminin üretim kapasitesini artırıcı rolünü açık biçimde ortaya koymaktadır. Laos’ta yatırımın büyümeyi desteklediği görülmekle birlikte, yüksek ve oynak enflasyonun bu etkiyi sınırlandırdığı tespit edilmiştir.

Enflasyon değişkenine ilişkin bulgular, fiyat istikrarının büyüme açısından kritik önem taşıdığını göstermektedir.

Laos örneğinde enflasyonun büyüme üzerindeki negatif etkisi belirgin iken, Botswana ve El Salvador’da bu etkinin daha sınırlı olduğu gözlenmiştir. Bu sonuçlar, enflasyon–büyüme ilişkisinin tek tip olmadığını ve ülkeye özgü makroekonomik koşullar tarafından şekillendiğini ortaya koymaktadır.

Genel olarak çalışma, gelişmekte olan ülkelerde büyüme politikalarının tasarlanmasında yatırım teşviklerinin ve fiyat istikrarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bununla birlikte, sonuçların ülke özelinde yorumlanması gerektiği ve tek bir politika çerçevesinin tüm ülkeler için geçerli olmayacağı açıktır. Bu yönüyle çalışma, hem akademik literatüre hem de politika tartışmalarına katkı sunmaktadır.

KAYNAKÇA

• Barro, R. J. (1995). Inflation and Economic Growth. Bank of England Quarterly Bulletin, 35(2), 166–176.

• Fischer, S. (1993). The Role of Macroeconomic Factors in Growth. Journal of Monetary Economics, 32(3), 485–512.

• Levine, R., & Renelt, D. (1992). A Sensitivity Analysis of Cross-Country Growth Regressions. American Economic Review, 82(4), 942–963.

• Mankiw, N. G., Romer, D., & Weil, D. N. (1992). A Contribution to the Empirics of Economic Growth. Quarterly Journal of Economics, 107(2), 407–437.

• Solow, R. M. (1956). A Contribution to the Theory of Economic Growth. Quarterly Journal of Economics, 70(1), 65–94.

• Temple, J. (2000). Inflation and Growth: Stories Short and Tall. Journal of Economic Surveys, 14(4), 395–426.

• World Bank. World Development Indicators (WDI). Erişim tarihi: 2023.

• Easterly, W., & Rebelo, S. (1993). Fiscal Policy and Economic Growth: An Empirical Investigation. Journal of Monetary Economics, 32(3), 417–458.

• Acemoglu, D., Johnson, S., & Robinson, J. A. (2005). Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth. Handbook of Economic Growth, 1, 385–472.