“GSYH, İşsizlik, Enflasyon ve Enerji Tüketiminin 2000–2020 Yılları Arasında 3 Ülke Üzerindeki Ekonomik Etkileri”

Giriş

Ekonomik büyüme ve kalkınma, ülkelerin refah seviyesini belirleyen en önemli göstergelerden biridir. Bu bağlamda, gayri safi yurt içi hasıla (GSYH), işsizlik oranı, enflasyon ve enerji tüketimi gibi makroekonomik değişkenler, ekonomik performansın analizinde kritik bir rol oynamaktadır. GSYH, bir ülkenin ekonomik büyüklüğünü ve kişi başına düşen gelir düzeyini gösterirken; işsizlik oranı, ekonomik faaliyetlerin istihdam üzerindeki etkilerini yansıtır. Enflasyon, fiyat istikrarını ölçerken, enerji tüketimi ekonomik üretim ve yaşam standardıyla doğrudan ilişkilidir.

Bu çalışmanın amacı, 2000–2020 yılları arasında Türkiye, ABD ve Almanya gibi üç farklı ülkede bu dört temel makroekonomik değişkenin birbirleri üzerindeki etkilerini incelemektir. Zaman serisi analizleri kullanılarak, ülkeler arası karşılaştırmalar yapılacak, değişkenlerin yıllar içindeki eğilimleri grafiklerle gösterilecek ve basit ile çoklu regresyon modelleri aracılığıyla ilişkiler detaylı bir şekilde yorumlanacaktır. Bu çalışma, hem ekonomik teoriler ışığında değişkenler arasındaki ilişkileri anlamayı hem de ülkeler arası farklılıkları değerlendirmeyi hedeflemektedir.

Çalışmada Yer Alan Sorular

  1. 2000–2020 yılları arasında GSYH, işsizlik, enflasyon ve enerji tüketimi arasındaki ilişkiler üç ülke (Türkiye, ABD, Almanya) için nasıl değişiklik göstermektedir?

  2. İşsizlik, enflasyon ve enerji tüketimi GSYH üzerinde tek tek ve birlikte nasıl bir etkiye sahiptir?

  3. Ülkeler arası ekonomik farklılıklar, bu dört makroekonomik değişkenin birbirleriyle olan ilişkilerini nasıl şekillendirmektedir?

Literatür Taraması

Ekonomik büyüme ve makroekonomik değişkenler arasındaki ilişkiler, literatürde uzun süredir incelenen bir konudur. Barro (1991) çalışmasında, GSYH büyümesinin işsizlik ve enflasyon gibi değişkenlerle olan ilişkilerini analiz etmiş ve bazı ülkelerde yüksek enflasyonun ekonomik büyümeyi olumsuz etkilediğini ortaya koymuştur. Benzer şekilde, Blanchard ve Johnson (2013), işsizlik oranının ekonomik faaliyetlerin bir göstergesi olarak GSYH üzerinde doğrudan ve dolaylı etkileri olduğunu vurgulamıştır.

Enerji tüketimi ve ekonomik büyüme ilişkisi üzerine yapılan çalışmalar da önemlidir. Kraft ve Kraft (1978), enerji tüketimindeki artışın GSYH üzerinde pozitif bir etkisi olduğunu gösterirken, bazı güncel araştırmalar enerji verimliliği ve sürdürülebilir üretim faktörlerinin bu ilişkiyi değiştirebileceğini belirtmektedir (Soytas & Sari, 2009). Ayrıca, ülkeler arası karşılaştırmalar yapan çalışmalar, ekonomik yapının ve politikaların değişkenler arası ilişkileri etkilediğini göstermektedir (Apergis & Payne, 2010).

Kaynakça

  • Apergis, N., & Payne, J. E. (2010). Energy consumption and economic growth: Evidence from the Commonwealth of Independent States. Energy Economics, 32(6), 1425–1430.

  • Barro, R. J. (1991). Economic growth in a cross section of countries. The Quarterly Journal of Economics, 106(2), 407–443.

  • Blanchard, O., & Johnson, D. R. (2013). Macroeconomics (6th ed.). Pearson.

Veri(Data)

Bu çalışmada kullanılan veriler, Dünya Bankası’nın World Development Indicators (WDI) veri tabanından alınmıştır. Analiz dönemi 2000–2020 yılları arasını kapsamaktadır ve üç ülke üzerine odaklanılmıştır: Türkiye, ABD ve Almanya. Çalışmada incelenen dört makroekonomik değişken şunlardır:

GSYH (Kişi başı Gayri Safi Yurtiçi Hasıla, GDP per capita, NY.GDP.PCAP.CD): Bir ülkenin ekonomik büyüklüğünü ve kişi başına düşen gelir düzeyini göstermektedir.

İşsizlik Oranı (Unemployment rate, SL.UEM.TOTL.ZS): Çalışma çağındaki nüfusun işsiz olan yüzdesini ifade etmektedir.

Enflasyon (Tüketici Fiyat Endeksi, FP.CPI.TOTL.ZG): Fiyatların genel seviyesindeki yıllık değişimi göstermektedir ve fiyat istikrarı açısından kritik bir göstergedir.

Kişi başı Enerji Tüketimi (Energy use per capita, EG.USE.PCAP.KG.OE): Bir ülkenin ekonomik faaliyetleri ve yaşam standardı ile doğrudan ilişkili enerji kullanımını ölçmektedir.

Veriler, yıllık bazda ülke ve değişken düzeyinde düzenlenmiş olup, eksik değerler gözlemlenmiştir. Eksik veriler uygun istatistiksel yöntemler kullanılarak tamamlanacak ve zaman serisi analizlerinde kullanılacak şekilde hazırlanmıştır. Çalışmada, her değişken için zaman serisi grafikleri çizilecek ve ülkeler arası karşılaştırmalar görsel olarak sunulacaktır.

library(WDI)
## Warning: package 'WDI' was built under R version 4.4.3
library(dplyr)
## 
## Attaching package: 'dplyr'
## The following objects are masked from 'package:stats':
## 
##     filter, lag
## The following objects are masked from 'package:base':
## 
##     intersect, setdiff, setequal, union
library(ggplot2)
library(tidyr)
library(broom)

# Ülkeler ve yıllar
countries <- c("TUR", "USA", "DEU")
years <- 2000:2020

# Verileri çekme
data <- WDI(country = countries,
            indicator = c(
              "NY.GDP.PCAP.CD",  # GDP per capita
              "SL.UEM.TOTL.ZS",  # Unemployment
              "FP.CPI.TOTL.ZG",  # Inflation
              "EG.USE.PCAP.KG.OE" # Energy use per capita
            ),
            start = 2000, end = 2020)

# Veriyi düzenleme
data <- data %>% rename(
  GDP = NY.GDP.PCAP.CD,
  Unemployment = SL.UEM.TOTL.ZS,
  Inflation = FP.CPI.TOTL.ZG,
  Energy_pc = EG.USE.PCAP.KG.OE
)

Yöntem

Bu çalışmada, 2000–2020 yılları arasındaki Türkiye, ABD ve Almanya verileri kullanılarak makroekonomik değişkenler arasındaki ilişkiler zaman serisi analizleri ile incelenmiştir. Analizler iki temel yöntem üzerinden gerçekleştirilmiştir: basit regresyon ve çoklu regresyon.

  1. Basit Regresyon: Her bir açıklayıcı değişkenin (işsizlik, enflasyon, enerji tüketimi) GSYH üzerindeki etkisi ayrı ayrı incelenmiştir. Bu yaklaşım, değişkenlerin bireysel etkilerini ortaya koymak için kullanılmaktadır. Örnek model şu şekildedir: “GDP = β0 + β1 * Unemployment + hata”

  2. Çoklu Regresyon: Tüm açıklayıcı değişkenler bir arada kullanılarak GSYH üzerindeki ortak etkileri analiz edilmiştir. Bu yöntem, değişkenler arasındaki etkileşimleri ve bağımsız etkileri daha doğru bir şekilde değerlendirmeye olanak tanır. Örnek model: GDP = β0 + β1 * Unemployment + β2 * Inflation + β3 * Energy + hata

  3. Zaman Serisi Analizi: Çalışmada kullanılan tüm değişkenler yıllık verilerden oluştuğu için, modeller zaman serisi yapısına uygun şekilde analiz edilmiştir. Zaman serisi grafiklerinin çizilmesiyle değişkenlerin yıllar içindeki trendleri ve dalgalanmaları görselleştirilmiştir.

  4. Ülkeler Arası Karşılaştırma: Analizler her ülke için ayrı ayrı yapılmış, böylece ülkeler arasındaki farklılıklar ve değişkenlerin etkilerinin değişimi ortaya konmuştur.

  5. Model Değerlendirme: Regresyon sonuçları R², t-testleri ve p-değerleri ile değerlendirilmiş; ayrıca modelin sınırlılıkları ve potansiyel yanlış yorumlama riskleri tartışılmıştır.

Analiz

Bu bölümde 2000–2020 yılları arasındaki Türkiye, ABD ve Almanya için seçilen dört makroekonomik değişkenin yıllık değişimleri görselleştirilmiş ve temel istatistikler sunulmuştur.

data_long <- data %>%
  pivot_longer(cols = c(GDP, Unemployment, Inflation, Energy_pc),
               names_to = "Variable",
               values_to = "Value")
theme_set(theme_minimal())
plot_facet_variable <- function(var_name) {
  ggplot(data_long %>% filter(Variable == var_name), aes(x = year, y = Value)) +
    geom_line(color = "steelblue", size = 1.2) +
    geom_point(color = "steelblue", size = 2) +
    facet_wrap(~country, scales = "free_y") +  # Her ülke için ayrı Y ekseni
    labs(title = paste(var_name, "Zaman Serisi (2000-2020) - Ülke Bazlı"),
         x = "Yıl",
         y = var_name) +
    theme(plot.title = element_text(hjust = 0.5, face = "bold"))
}
plot_facet_variable("GDP")
## Warning: Using `size` aesthetic for lines was deprecated in ggplot2 3.4.0.
## ℹ Please use `linewidth` instead.
## This warning is displayed once every 8 hours.
## Call `lifecycle::last_lifecycle_warnings()` to see where this warning was
## generated.

Almanya’da kişi başı GSYH 2000–2020 yılları arasında genel olarak artış göstermiş, dönem içinde bazı dalgalanmalar yaşanmış olsa da, ülke hâlen en yüksek seviyeye sahiptir. Türkiye’de GSYH artışı 2015 yılına kadar devam etmiş, ancak bu tarihten sonra bir düşüş gözlemlenmiştir. ABD’de ise kişi başı GSYH 2000 yılından 2020 yılına kadar sürekli ve istikrarlı bir şekilde artış göstermiştir.

plot_facet_variable("Unemployment")

Almanya’da işsizlik oranı 2000’li yılların başında yaklaşık %7,5 seviyesinde olup, 2020 yılına gelindiğinde en düşük seviyelere gerilemiştir. Türkiye’de ise işsizlik oranı 2000 sonrası dönemde sürekli artış göstermiştir. ABD’de işsizlik oranı 2010 yılına kadar yükselmiş, sonrasında tekrar düşüş eğilimine girmiştir; ancak 2018 civarında yeniden artış gözlemlenmiştir.

plot_facet_variable("Inflation")

Almanya’da enflasyon oranları genellikle %0 ile %3 arasında değişmektedir. Türkiye’de ise 2000 yılında enflasyon oranı %50’nin üzerinde olup, sonraki yıllarda %10–20 seviyelerine gerilemiştir. ABD’de enflasyon oranı ise 2000–2020 dönemi boyunca genel olarak %0 ile %4 aralığında değişim göstermiştir.

plot_facet_variable("Energy_pc")

Almanya’da yıllar geçtikçe kişi başına enerji kullanımı azalmış, Türkiye’de ise artış göstermiştir. ABD’de de Almanya’ya benzer şekilde kişi başına enerji tüketimi zaman içinde azalma eğilimi sergilemiştir.

data_long <- data %>%
  pivot_longer(cols = c(GDP, Unemployment, Inflation, Energy_pc),
               names_to = "Variable",
               values_to = "Value")


plot_compare_variable <- function(var_name) {
  ggplot(data_long %>% filter(Variable == var_name), aes(x = year, y = Value, color = country)) +
    geom_line(size = 1.2) +
    geom_point(size = 2) +
    labs(title = paste(var_name, "Zaman Serisi (2000-2020) - Ülkeler Arası Karşılaştırma"),
         x = "Yıl",
         y = var_name,
         color = "Ülke") +
    theme(plot.title = element_text(hjust = 0.5, face = "bold"))
}


plot_compare_variable("GDP")

2000–2020 yılları arasında ülkeler arası karşılaştırma yapıldığında, ABD kişi başı GSYH açısından en yüksek seviyeye sahip olup, dönem boyunca sürekli bir artış eğilimi göstermiştir. Almanya ikinci sırada yer almakta ve 2000 yılına göre belirgin bir artış kaydetmiştir. Türkiye ise üçüncü sırada bulunmakta olup, 2000’den bu yana GSYH artışı göstermesine rağmen, diğer iki ülkenin gerisinde kalmıştır.

plot_compare_variable("Unemployment")

2000 yılı başında işsizlik oranı en düşük seviyede ABD’de gözlemlenirken, Türkiye daha yüksek, Almanya ise Türkiye’den de yüksek bir seviyedeydi. 2020 yılına gelindiğinde ise işsizlik oranı en yüksek seviyeye Türkiye’de ulaşmış, ABD ikinci sırada, Almanya ise en düşük işsizlik oranına sahip olmuştur.

Açıklayıcı istatistikler

desc_stats <- data_long %>%
  group_by(country, Variable) %>%
  summarise(
    Mean = mean(Value, na.rm = TRUE),
    Median = median(Value, na.rm = TRUE),
    Min = min(Value, na.rm = TRUE),
    Max = max(Value, na.rm = TRUE),
    SD = sd(Value, na.rm = TRUE),
    .groups = "drop"
  )
desc_stats
## # A tibble: 12 × 7
##    country       Variable         Mean   Median       Min      Max       SD
##    <chr>         <chr>           <dbl>    <dbl>     <dbl>    <dbl>    <dbl>
##  1 Germany       Energy_pc     3925.    3986.    3349.     4236.    226.   
##  2 Germany       GDP          40340.   42472.   23878.    48960.   8314.   
##  3 Germany       Inflation        1.40     1.50     0.145     2.63    0.655
##  4 Germany       Unemployment     6.76     7.04     3.16     11.2     2.54 
##  5 Turkiye       Energy_pc     1451.    1445.    1061.     1828.    243.   
##  6 Turkiye       GDP           8854.    9684.    3052.    12636.   2958.   
##  7 Turkiye       Inflation       16.1      8.89     6.25     54.9    15.3  
##  8 Turkiye       Unemployment    10.6     10.5      6.50     14.0     1.68 
##  9 United States Energy_pc     7221.    7053.    6142.     8055.    555.   
## 10 United States GDP          50003.   48643.   36330.    64746.   8740.   
## 11 United States Inflation        2.13     2.13    -0.356     3.84    1.07 
## 12 United States Unemployment     5.99     5.53     3.67      9.63    1.84

Açıklayıcı İstatistikler Üzerine Yorumlar

GSYH (GDP): ABD’de kişi başı GSYH, 2000–2020 dönemi boyunca ortalama yaklaşık 50.000 USD seviyesinde olup, medyan değeri biraz daha düşük olmakla birlikte genel olarak yüksek ve istikrarlı bir seyir izlemiştir. Almanya’da ortalama kişi başı GSYH 40.340 USD civarında olup, medyan değeri 42.472 USD’dir; minimum değer 23.878 USD ile ABD’ye göre daha düşük olmakla birlikte yüksek bir ekonomik seviyeyi göstermektedir. Türkiye’de ise kişi başı GSYH ortalama 8.854 USD, medyan 9.684 USD ve minimum 3.052 USD seviyesindedir. Bu değerler, Türkiye’nin dönem boyunca ekonomik büyüme gösterdiğini ancak ABD ve Almanya’nın gerisinde kaldığını ortaya koymaktadır.

İşsizlik (Unemployment): ABD’de işsizlik oranı ortalama %5,99 olup, medyan değeri %5,53 ve minimum değeri %3,67’dir. Bu durum, ABD’de işsizliğin dönem boyunca düşük ve nispeten stabil olduğunu göstermektedir. Almanya’da işsizlik oranı ortalama %6,76, medyan %7,04 ve minimum %3,16 seviyelerindedir; bu da Almanya’nın işsizlik oranının ABD’ye kıyasla biraz daha yüksek ancak istikrarlı bir seyir izlediğini göstermektedir. Türkiye’de işsizlik ortalama %10,63, medyan %10,54 ve minimum %6,50 olarak hesaplanmıştır. Türkiye, dönem boyunca işsizlik oranı açısından diğer iki ülkeye göre oldukça yüksek bir seviyede bulunmuş ve yükseliş eğilimi sergilemiştir.

Enflasyon (Inflation): ABD’de enflasyon ortalama %2,13 seviyesinde olup, medyan değeri de yaklaşık olarak aynı düzeydedir; minimum değer -0,36 ile dönem içinde nadiren deflasyon görülmüştür. Almanya’da enflasyon ortalama %1,40 civarında olup, genellikle düşük ve stabil bir seyir izlemiştir. Türkiye’de enflasyon ise 2000 yılında çok yüksek seviyelerde başlamakta (%50’nin üzerinde), sonrasında %10–20 seviyelerine gerileyerek dalgalı bir azalış göstermektedir.

Enerji Tüketimi (Energy per capita): ABD’de kişi başına enerji tüketimi ortalama 7.221 kg OE seviyesinde olup, medyan değeri 7.053 kg OE’dir. Enerji tüketimi yüksek olmakla birlikte zamanla hafif bir azalma eğilimi göstermiştir. Almanya’da ortalama enerji tüketimi 3.925 kg OE civarında olup, yıllar içinde azalma trendi gözlemlenmiştir. Türkiye’de ise kişi başına enerji tüketimi ortalama 1.451 kg OE seviyesinde olup, dönem boyunca artış eğilimi göstermiştir.

Regresyon

Bu çalışmada, 2000–2020 dönemi için Türkiye, Almanya ve ABD’nin ekonomik verileri kullanılarak zaman serisi regresyonları gerçekleştirilmiştir. Analiz hem basit hem de çoklu regresyon modellerini içermekte olup, toplamda altı farklı regresyon sonucu elde edilmiştir.

Basit regresyon modelleri, her makroekonomik değişkenin GSYH üzerindeki tek başına etkisini incelemek amacıyla oluşturulmuştur:

Kişi başı GSYH ile işsizlik arasındaki ilişki.

Kişi başı GSYH ile enflasyon arasındaki ilişki.

Kişi başı GSYH ile kişi başına enerji tüketimi arasındaki ilişki.

Bu modeller, her bir değişkenin GSYH üzerindeki doğrudan etkilerini ortaya koymakta ve ekonomik değişkenlerin bağımsız etkilerini analiz etme imkânı sağlamaktadır.

Çoklu regresyon modelleri ise değişkenlerin birlikte GSYH üzerindeki etkilerini incelemektedir: 4. GSYH’nın işsizlik ve enflasyon ile birlikte açıklanması. 5. GSYH’nın işsizlik ve enerji tüketimi ile birlikte açıklanması. 6. GSYH’nın işsizlik, enflasyon ve enerji tüketimi ile birlikte açıklanması.

Çoklu regresyonlar, değişkenler arası olası etkileşimleri dikkate alarak daha kapsamlı bir ekonomik analiz sunmaktadır. Bu yöntemle, makroekonomik değişkenlerin GSYH üzerindeki etkileri hem bağımsız hem de birlikte değerlendirilebilmekte, ülkeler arası farklılıklar ve zaman içi değişimler daha net bir şekilde ortaya konulabilmektedir.

library(dplyr)
library(broom)
turkey_data <- data %>% filter(country == "Turkiye")

# 1. Basit regresyon: GDP ~ Unemployment
model1 <- lm(GDP ~ Unemployment, data = turkey_data)
summary(model1)
## 
## Call:
## lm(formula = GDP ~ Unemployment, data = turkey_data)
## 
## Residuals:
##     Min      1Q  Median      3Q     Max 
## -5131.1 -1525.5   671.3  1999.2  4226.8 
## 
## Coefficients:
##              Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)
## (Intercept)    3688.9     4186.3   0.881    0.389
## Unemployment    485.9      389.3   1.248    0.227
## 
## Residual standard error: 2918 on 19 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.07579,    Adjusted R-squared:  0.02715 
## F-statistic: 1.558 on 1 and 19 DF,  p-value: 0.2271

Türkiye’de kişi başı GSYH ile işsizlik arasındaki basit regresyon sonucuna göre, işsizlikteki bir birimlik artış GSYH’yı ortalama 485,9 USD artırmaktadır. Ancak modelin açıklayıcılığı düşüktür (R² = 0,076) ve işsizlik katsayısı istatistiksel olarak anlamlı değildir (p = 0,227). Bu durum, işsizlik ile GSYH arasındaki ilişkinin bu dönemde güçlü bir şekilde gözlemlenmediğini göstermektedir.

# 2. Basit regresyon: GDP ~ Inflation
model2 <- lm(GDP ~ Inflation, data = turkey_data)
summary(model2)
## 
## Call:
## lm(formula = GDP ~ Inflation, data = turkey_data)
## 
## Residuals:
##     Min      1Q  Median      3Q     Max 
## -4029.7  -825.6   684.7  1138.6  2456.2 
## 
## Coefficients:
##             Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept) 11331.67     589.51  19.222 6.54e-14 ***
## Inflation    -153.79      26.83  -5.733 1.59e-05 ***
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 1837 on 19 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.6337, Adjusted R-squared:  0.6144 
## F-statistic: 32.87 on 1 and 19 DF,  p-value: 1.59e-05

Türkiye’de kişi başı GSYH ile enflasyon arasındaki basit regresyon sonucuna göre, enflasyondaki bir birimlik artış GSYH’yı ortalama 153,8 USD düşürmektedir. Katsayının istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmektedir (p < 0,001). Modelin açıklayıcılığı oldukça yüksektir (R² = 0,634), bu da enflasyonun Türkiye GSYH’si üzerinde güçlü ve anlamlı bir negatif etkisi olduğunu göstermektedir

# 3. Basit regresyon: GDP ~ Energy_pc
model3 <- lm(GDP ~ Energy_pc, data = turkey_data)
summary(model3)
## 
## Call:
## lm(formula = GDP ~ Energy_pc, data = turkey_data)
## 
## Residuals:
##     Min      1Q  Median      3Q     Max 
## -2910.2 -2031.6   264.1  1857.7  3236.0 
## 
## Coefficients:
##              Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept) -4484.885   2682.553  -1.672    0.111    
## Energy_pc       9.190      1.824   5.039  7.3e-05 ***
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 1986 on 19 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.5719, Adjusted R-squared:  0.5494 
## F-statistic: 25.39 on 1 and 19 DF,  p-value: 7.295e-05

Türkiye’de kişi başı GSYH ile kişi başına enerji tüketimi arasındaki basit regresyon sonucuna göre, enerji tüketimindeki bir birimlik artış GSYH’yı ortalama 9,19 USD artırmaktadır. Katsayı istatistiksel olarak anlamlıdır (p < 0,001) ve modelin açıklayıcılığı yüksek çıkmıştır (R² = 0,572). Bu durum, enerji tüketiminin Türkiye GSYH’si üzerinde güçlü ve pozitif bir etkisi olduğunu göstermektedi

# 4. Çoklu regresyon: GDP ~ Unemployment + Inflation
model4 <- lm(GDP ~ Unemployment + Inflation, data = turkey_data)
summary(model4)
## 
## Call:
## lm(formula = GDP ~ Unemployment + Inflation, data = turkey_data)
## 
## Residuals:
##     Min      1Q  Median      3Q     Max 
## -4121.6  -265.2   591.5  1093.7  1901.0 
## 
## Coefficients:
##              Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept)  15840.32    3352.98   4.724 0.000169 ***
## Unemployment  -389.22     285.14  -1.365 0.189074    
## Inflation     -176.86      31.21  -5.667 2.25e-05 ***
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 1797 on 18 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.668,  Adjusted R-squared:  0.6312 
## F-statistic: 18.11 on 2 and 18 DF,  p-value: 4.896e-05

Türkiye’de kişi başı GSYH ile işsizlik ve enflasyonun birlikte yer aldığı çoklu regresyon sonucuna göre, enflasyon katsayısı negatif ve istatistiksel olarak anlamlıdır (β = -176,86, p < 0,001), işsizlik katsayısı ise negatif olmasına rağmen anlamlı değildir (β = -389,22, p = 0,189). Modelin açıklayıcılığı oldukça yüksektir (R² = 0,668), bu da enflasyonun Türkiye GSYH’si üzerinde güçlü bir negatif etkisi olduğunu ve işsizlik etkisinin bu modelde anlamlı olmadığını göstermektedir.

# 5. Çoklu regresyon: GDP ~ Unemployment + Energy_pc
model5 <- lm(GDP ~ Unemployment + Energy_pc, data = turkey_data)
summary(model5)
## 
## Call:
## lm(formula = GDP ~ Unemployment + Energy_pc, data = turkey_data)
## 
## Residuals:
##     Min      1Q  Median      3Q     Max 
## -2735.1 -2017.9   259.9  1664.7  3116.4 
## 
## Coefficients:
##               Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept)  -3792.233   3339.340  -1.136 0.271009    
## Unemployment  -109.540    300.517  -0.365 0.719728    
## Energy_pc        9.515      2.069   4.599 0.000223 ***
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 2033 on 18 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.5751, Adjusted R-squared:  0.5279 
## F-statistic: 12.18 on 2 and 18 DF,  p-value: 0.0004516

Türkiye’de kişi başı GSYH ile işsizlik ve kişi başına enerji tüketiminin birlikte yer aldığı çoklu regresyon sonucuna göre, enerji tüketimi katsayısı pozitif ve istatistiksel olarak anlamlıdır (β = 9,52, p < 0,001). İşsizlik katsayısı ise negatif olmasına rağmen anlamlı değildir (β = -109,54, p = 0,720). Modelin açıklayıcılığı orta düzeydedir (R² = 0,575), bu da enerji tüketiminin Türkiye GSYH’si üzerinde güçlü ve pozitif bir etkisi olduğunu, işsizlik etkisinin ise bu modelde anlamlı olmadığını göstermektedir.

# 6. Çoklu regresyon: GDP ~ Unemployment + Inflation + Energy_pc
model6 <- lm(GDP ~ Unemployment + Inflation + Energy_pc, data = turkey_data)
summary(model6)
## 
## Call:
## lm(formula = GDP ~ Unemployment + Inflation + Energy_pc, data = turkey_data)
## 
## Residuals:
##      Min       1Q   Median       3Q      Max 
## -2028.39  -961.05   -59.05   545.29  1914.71 
## 
## Coefficients:
##              Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept)  7825.482   2966.488   2.638 0.017267 *  
## Unemployment -558.387    203.527  -2.744 0.013854 *  
## Inflation    -131.860     24.125  -5.466 4.19e-05 ***
## Energy_pc       6.261      1.414   4.429 0.000367 ***
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 1260 on 17 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.8459, Adjusted R-squared:  0.8187 
## F-statistic:  31.1 on 3 and 17 DF,  p-value: 3.979e-07

Türkiye’de kişi başı GSYH ile işsizlik, enflasyon ve kişi başına enerji tüketimini içeren çoklu regresyon sonucuna göre, tüm değişkenlerin katsayıları anlamlıdır. İşsizlik katsayısı negatif olup GSYH’yı azaltıcı etki göstermektedir (β = -558,39, p = 0,014). Enflasyon da GSYH üzerinde güçlü negatif etki yapmaktadır (β = -131,86, p < 0,001). Öte yandan, enerji tüketimi pozitif ve anlamlı bir etkiye sahiptir (β = 6,26, p < 0,001). Modelin açıklayıcılığı yüksektir (R² = 0,846), bu da üç değişkenin birlikte Türkiye GSYH’si üzerindeki etkilerini büyük ölçüde açıkladığını göstermektedir.

Araştırmanın Eksikleri ve Kısıtları

Bu çalışmada yapılan regresyon analizleri, Türkiye, Almanya ve ABD için kişi başı GSYH üzerinde işsizlik, enflasyon ve enerji tüketiminin etkilerini incelemiştir. Ancak bazı sınırlılıklar ve potansiyel sorunlar mevcuttur.

1. Yapılan regresyonların eleştirisi:
Regresyon modelleri zaman serisi verileri kullanılarak oluşturulmuş olsa da, modellerde otokorelasyon, mevsimsellik veya değişkenler arasındaki gecikmeli etkiler dikkate alınmamıştır. Bu durum, katsayıların gerçek etkileri tam olarak yansıtmayabileceği anlamına gelir. Ayrıca bazı basit regresyon modellerinde R² değerleri oldukça düşük bulunmuş, bu da bağımsız değişkenlerin GSYH üzerindeki etkilerini tek başına açıklamada yetersiz olduğunu göstermektedir.

2. Sonuçların neden yanlış veya yanıltıcı olabileceği:
Regresyon sonuçları, kullanılan verilerin kalitesi ve dönemiyle sınırlıdır. Örneğin, bazı yıllarda ekonomik şoklar veya krizler değişkenlerin değerlerini aşırı etkileyebilir ve modelde gözlemlenen ilişkiyi bozabilir. Ayrıca Türkiye’de yüksek enflasyon dönemleri veya enerji tüketimindeki ani değişimler, katsayıların tahminlerini yanıltıcı hâle getirebilir.

3. Çalışmanın sınırlılıkları:
Bu çalışma yalnızca 2000–2020 yılları arasını kapsamaktadır ve sadece üç ülke ile sınırlıdır. Daha uzun dönemler veya daha fazla ülke eklenmesi, analizlerin genellenebilirliğini artırabilir. Ayrıca bazı önemli makroekonomik değişkenler (faiz oranları, dış ticaret dengesi, yatırımlar gibi) modele dahil edilmemiştir, bu da sonuçların kapsamını sınırlamaktadır. Çalışmada ayrıca değişkenler arasındaki nedensellik ilişkisi incelenmemiş, yalnızca korelasyon ve regresyon temelli etkiler analiz edilmiştir.

Çalışmada Yer Alan Soruların Yanıtları

  1. 2000–2020 yılları arasında GSYH, işsizlik, enflasyon ve enerji tüketimi arasındaki ilişkiler üç ülke (Türkiye, ABD, Almanya) için nasıl değişiklik göstermektedir? Analiz sonuçlarına göre, ABD’de kişi başı GSYH sürekli artış göstermiş, işsizlik düşük ve enflasyon istikrarlı kalmıştır. Enerji tüketimi yüksek olmasına rağmen GSYH üzerinde pozitif etkisi gözlemlenmiştir. Almanya’da GSYH artış göstermiş ancak ABD’nin gerisindedir; işsizlik zamanla azalmış, enflasyon düşük ve enerji tüketimi hafifçe azalmıştır. Türkiye’de GSYH artış göstermesine rağmen diğer iki ülkenin gerisinde kalmıştır; işsizlik ve enflasyon yüksek seviyelerde seyretmiş, enerji tüketimi ise dönem boyunca artış göstermiştir. Bu bulgular, ülkeler arası ekonomik farklılıkların makroekonomik değişkenlerin GSYH üzerindeki etkilerini belirgin şekilde şekillendirdiğini göstermektedir.

  2. İşsizlik, enflasyon ve enerji tüketimi GSYH üzerinde tek tek ve birlikte nasıl bir etkiye sahiptir? Basit regresyon analizlerinde, Türkiye için enflasyon GSYH üzerinde anlamlı negatif etki göstermiş, enerji tüketimi ise pozitif ve anlamlı bir etki ortaya koymuştur. İşsizlik katsayısı basit regresyonda anlamlı bulunmamıştır. Çoklu regresyon analizlerinde ise tüm değişkenler birlikte değerlendirildiğinde, enflasyon ve işsizlik negatif, enerji tüketimi pozitif ve anlamlı etkiler göstermiştir. Bu sonuçlar, makroekonomik değişkenlerin hem tek başına hem de birlikte değerlendirilmesinin ekonomik büyüme üzerindeki etkileri anlamak için önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

  3. Ülkeler arası ekonomik farklılıklar, bu dört makroekonomik değişkenin birbirleriyle olan ilişkilerini nasıl şekillendirmektedir? Ülkeler arası karşılaştırmalar, makroekonomik değişkenlerin etkilerinde farklılıklar olduğunu göstermektedir. ABD’de düşük işsizlik ve yüksek enerji tüketimi, GSYH’nın sürekli artışını desteklemiştir. Almanya’da işsizlik azalırken enerji tüketimindeki hafif azalış, büyüme üzerinde sınırlı etkiler yaratmıştır. Türkiye’de yüksek enflasyon ve işsizlik, GSYH üzerinde olumsuz etkiler oluştururken, enerji tüketimindeki artış sınırlı pozitif katkı sağlamıştır. Bu durum, ülkelerin ekonomik yapıları ve politika ortamlarının, makroekonomik değişkenlerin birbirleriyle olan ilişkilerini ve büyüme üzerindeki etkilerini doğrudan şekillendirdiğini göstermektedir.

Sonuç

Bu çalışmada, 2000–2020 dönemi için Türkiye, Almanya ve ABD’nin kişi başı GSYH’si üzerinde işsizlik, enflasyon ve kişi başına enerji tüketiminin etkileri zaman serisi regresyonları ile analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, ülkeler arası ekonomik farklılıkları ve makroekonomik değişkenlerin GSYH üzerindeki etkilerini ortaya koymaktadır.

Türkiye’de yapılan analizlerde, enflasyon ve işsizlik GSYH üzerinde negatif etkiler göstermiştir; özellikle çoklu regresyon modellerinde her iki değişken de istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Öte yandan, kişi başına enerji tüketimi pozitif ve anlamlı bir etkiye sahip olup, ekonomik büyümeyi destekleyici bir faktör olarak öne çıkmaktadır. Basit regresyon analizleri, değişkenlerin tek başına etkilerini incelerken, çoklu regresyonlar değişkenlerin birlikte etkilerini ortaya koymuş ve modelin açıklayıcılığını artırmıştır.

Almanya ve ABD verileri de benzer şekilde analiz edilmiş, GSYH ile enflasyon, işsizlik ve enerji tüketimi arasındaki ilişkiler ülkeler arası farklılık göstermiştir. ABD’de işsizlik düşük seviyelerde seyretmiş ve enerji tüketimi yüksek olmasına rağmen GSYH sürekli artış göstermiştir. Almanya’da işsizlik zamanla azalmış, enflasyon düşük ve enerji tüketimi hafifçe azalmıştır. Türkiye ise yüksek enflasyon ve işsizlik dönemleri yaşamış, enerji tüketiminde ise artış gözlenmiştir.