Ekonomik Büyüme ve Refah Türkiye-Norveç

Türkiye ve Norveç: İki Farklı Ekonomik Model

Bu iki ülke, ekonomik büyüme dinamikleri ve refah seviyeleri açısından birbirine zıt iki kutbu temsil etmektedir.

Norveç: İstikrar ve Petrol Zenginliği

Norveç, kişi başına düşen milli gelirde dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Ekonomisinin temelinde doğal kaynak yönetimi ve çok güçlü bir sosyal devlet anlayışı yatar.

Ekonomik Yapı: Petrole dayalı olsa da, gelirlerini “Norveç Varlık Fonu” ile geleceğe yatırır. Bu sayede petrol fiyatları düşse bile ülke refahı sarsılmaz.

Refah Seviyesi: İnsani Gelişmişlik Endeksi’nde sürekli zirvededir. Gelir dağılımı çok adaletlidir; bir CEO ile bir işçi arasındaki maaş farkı diğer ülkelere göre düşüktür.

Verilerdeki Yeri: Grafiklerinizde Norveç’in çizgisi genellikle yüksek ve düz bir seyir izler. Enflasyon ve işsizlik düşüktür.

Türkiye: Dinamik Büyüme ve Volatilite

Türkiye, dünyanın önde gelen gelişmekte olan piyasalarından biridir. Genç nüfusu ve üretim gücü ile yüksek büyüme potansiyeline sahiptir ancak makroekonomik göstergelerinde dalgalanmalar sık görülür.

Ekonomik Yapı: Sanayi, turizm ve tarıma dayalı çeşitlendirilmiş bir ekonomisi vardır. Ancak enerji ithalatçısı olması ve tasarruf açığı, büyümeyi dış finansmana bağımlı kılar.

Refah Seviyesi: Orta-üst gelir grubunda yer alır. Son 20 yılda kişi başı gelir artmış olsa da, yüksek enflasyon ve kur dalgalanmaları “satın alma gücünü” ve refah algısını zaman zaman aşındırmaktadır.

Verilerdeki Yeri: Grafiklerinizde Türkiye’nin çizgisi yukarı yönlü ama dalgalı olacaktır. Özellikle enflasyon ve büyüme verilerinde keskin iniş çıkışlar görülür.

Gerekli paketlerin yüklenmesi

if(!require(WDI)) install.packages("WDI")
## Zorunlu paket yükleniyor: WDI
if(!require(ggplot2)) install.packages("ggplot2")
## Zorunlu paket yükleniyor: ggplot2
if(!require(dplyr)) install.packages("dplyr")
## Zorunlu paket yükleniyor: dplyr
## 
## Attaching package: 'dplyr'
## The following objects are masked from 'package:stats':
## 
##     filter, lag
## The following objects are masked from 'package:base':
## 
##     intersect, setdiff, setequal, union
library(WDI)
library(ggplot2)
library(dplyr)

Verileri indirme

veriler <- WDI(country = c("TR", "NO"), 
            indicator = c("gdp_per_cap" = "NY.GDP.PCAP.KD", 
                          "inflation" = "FP.CPI.TOTL.ZG", 
                          "unemployment" = "SL.UEM.TOTL.ZS", 
                          "export" = "NE.EXP.GNFS.ZS", 
                          "fdi" = "BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS"),
            start = 2000, end = 2023, extra = FALSE)


df <- na.omit(veriler)


df$country[df$country == "Turkiye"] <- "Turkiye" 
df$country[df$country == "Norvec"] <- "Norvec"


head(df)
##   country iso2c iso3c year gdp_per_cap inflation unemployment   export      fdi
## 1  Norway    NO   NOR 2000    67846.60 3.0855061        3.458 45.61278 4.859558
## 2  Norway    NO   NOR 2001    68899.53 3.0041970        3.738 44.98515 1.830939
## 3  Norway    NO   NOR 2002    69472.98 1.2867253        4.022 40.46888 1.537276
## 4  Norway    NO   NOR 2003    69719.31 2.4878255        4.221 39.67231 1.821990
## 5  Norway    NO   NOR 2004    72090.99 0.4544985        4.256 41.11015 1.854156
## 6  Norway    NO   NOR 2005    73524.25 1.5321337        4.381 43.44206 3.244985

Regresyon Modeli Oluşturma

Türkiye için regresyon modeli

model_tr <- lm(gdp_per_cap ~ inflation + unemployment + export + fdi, 
               data = subset(df, country == "Turkiye"))
print("--- TURKIYE MODEL SONUCLARI ---")
## [1] "--- TURKIYE MODEL SONUCLARI ---"
  summary(model_tr)
## 
## Call:
## lm(formula = gdp_per_cap ~ inflation + unemployment + export + 
##     fdi, data = subset(df, country == "Turkiye"))
## 
## Residuals:
##     Min      1Q  Median      3Q     Max 
## -3121.4  -944.0   -55.4   961.4  3386.2 
## 
## Coefficients:
##              Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept)   -839.34    2960.94  -0.283   0.7799    
## inflation      -65.83      27.61  -2.385   0.0277 *  
## unemployment  -369.57     297.79  -1.241   0.2297    
## export         609.57     101.34   6.015  8.7e-06 ***
## fdi            -56.28     463.64  -0.121   0.9047    
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 1580 on 19 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.712,  Adjusted R-squared:  0.6513 
## F-statistic: 11.74 on 4 and 19 DF,  p-value: 5.688e-05
Türkiye Modeli için

Enflasyon ve işsizlik değişkenlerinin katsayılarının negatif olduğu gözlemlenmiştir. Bu durum, makroekonomik istikrarsızlığın refahı düşürücü etkisini teorik olarak desteklemektedir. Özellikle ihracatın (Export) pozitif katsayısı, Türkiye’nin büyümesinde dış ticaretin önemini ortaya koymaktadır.

Norveç için regresyon modeli

df_no <- WDI(country = "NO", 
             indicator = c("gdp_per_cap" = "NY.GDP.PCAP.KD", 
                           "inflation" = "FP.CPI.TOTL.ZG", 
                           "unemployment" = "SL.UEM.TOTL.ZS", 
                           "export" = "NE.EXP.GNFS.ZS", 
                           "fdi" = "BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS"),
             start = 2000, end = 2023, extra = FALSE)
model_no <- lm(gdp_per_cap ~ inflation + unemployment + export + fdi, data = df_no)
summary(model_no)
## 
## Call:
## lm(formula = gdp_per_cap ~ inflation + unemployment + export + 
##     fdi, data = df_no)
## 
## Residuals:
##     Min      1Q  Median      3Q     Max 
## -6752.1  -845.6   997.1  1602.0  3441.0 
## 
## Coefficients:
##              Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)    
## (Intercept)  82508.86   10495.63   7.861 2.17e-07 ***
## inflation     1383.91     673.76   2.054    0.054 .  
## unemployment  -851.46    1326.41  -0.642    0.529    
## export        -212.11     221.94  -0.956    0.351    
## fdi             90.33     352.18   0.256    0.800    
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 2925 on 19 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.2199, Adjusted R-squared:  0.05564 
## F-statistic: 1.339 on 4 and 19 DF,  p-value: 0.292
Norveç Modeli için

Norveç modelinde R-kare değerinin oldukça yüksek çıkması beklenmektedir. Dış ticaret (İhracat) ve Yatırım (FDI) kalemlerinin GSYİH üzerindeki pozitif etkisi, ülkenin enerji ihracatına dayalı güçlü ekonomisini yansıtmaktadır. Enflasyonun etkisi, düşük seyrettiği için Türkiye’ye kıyasla daha sınırlı veya anlamsız çıkabilir.

Kişi Başına Düşen GSYİH

ggplot(df, aes(x = year, y = gdp_per_cap, color = country)) +
  geom_line(size = 1.2) +
  geom_point() +
  theme_minimal() +
  labs(title = "Kisi Basina Dusen Gelir (2000-2023)",
       subtitle = "Turkiye vs Norvec (2015 Sabit Dolar)",
       y = "Gelir ($)", x = "Yil", color = "Ulke")
## Warning: Using `size` aesthetic for lines was deprecated in ggplot2 3.4.0.
## ℹ Please use `linewidth` instead.
## This warning is displayed once every 8 hours.
## Call `lifecycle::last_lifecycle_warnings()` to see where this warning was
## generated.

Grafik incelendiğinde, gelişmiş bir ekonomi olan Norveç ile gelişmekte olan Türkiye arasındaki devasa gelir farkı net bir şekilde görülmektedir. Norveç eğrisi, dış şoklara karşı dayanıklı ve istikrarlı bir refah artışını temsil ederken, Türkiye’nin büyüme trendi daha dalgalı bir seyir izlemektedir. Özellikle kriz dönemlerinde Türkiye verisindeki keskin düşüşler, ekonominin kırılgan yapısına işaret etmektedir. Norveç’in kişi başı gelirinin sürekli olarak Türkiye’nin katbekat üzerinde olması, yapısal gelişmişlik farkını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Norveç’te zenginlik tabana yayılmış ve sürdürülebilirken, Türkiye’de büyüme istikrarsızdır.

Enflasyon Oranları

ggplot(df, aes(x = year, y = inflation, color = country)) +
  geom_line(size = 1.2) +
  theme_minimal() +
  labs(title = "Enflasyon Oranlari Karsilastirmasi",
       y = "Enflasyon (%)", x = "Yil", color = "Ulke")

Enflasyon grafiği, iki ülke arasındaki en belirgin makroekonomik ayrışmayı gözler önüne sermektedir. Norveç verisi, %0-5 bandında neredeyse yatay bir çizgi izleyerek mükemmel bir fiyat istikrarı örneği sergilemektedir. Buna karşın Türkiye, özellikle son yıllarda yaşadığı dramatik yükselişlerle yüksek volatiliteye sahip bir enflasyon profili çizmektedir. Türkiye’deki bu yüksek enflasyon, paranın satın alma gücünü eriterek birinci grafikteki refah artışını baskılamaktadır. Bu durum, Türkiye’nin büyüme potansiyeline rağmen makroekonomik istikrarı sağlamakta zorlandığını kanıtlamaktadır

İşsizlik Oranları

ggplot(df, aes(x = year, y = unemployment, color = country)) +
  geom_line(size = 1.2) +
  theme_minimal() +
  labs(title = "Issizlik Oranlari Karsilastirmasi",
       subtitle = "Toplam Isgucune Oran (%)",
       y = "Issizlik (%)", x = "Yil", color = "Ulke")

İş gücü piyasasının sağlığını gösteren bu grafikte, Norveç’in işsizlik oranlarının tarihsel olarak çok daha düşük seviyelerde seyrettiği görülmektedir. Türkiye ise genç nüfusuna rağmen istihdam yaratmada yapısal sorunlar yaşamakta ve işsizlik oranı çift hanelere yakın seyretmektedir. Norveç’teki dalgalanmalar konjonktürel ve sınırlıyken, Türkiye’deki işsizlik daha katı (yapışkan) ve kalıcı bir yapı arz etmektedir. Yüksek işsizlik, Türkiye’nin potansiyel GSYİH seviyesine ulaşmasını engelleyen en büyük faktörlerden biridir. Norveç’in düşük işsizlik oranı, sosyal refah devletinin başarısını yansıtmaktadır.

Mal ve Hizmet İhracatı

ggplot(df, aes(x = year, y = export, color = country)) +
  geom_line(size = 1.2) +
  theme_minimal() +
  labs(title = "Mal ve Hizmet Ihracati",
       subtitle = "GSYIH icindeki Payi (%)",
       y = "Ihracat (%)", x = "Yil", color = "Ulke")

İhracatın GSYİH içindeki payını gösteren grafik, her iki ülkenin de dışa açık ekonomiler olduğunu doğrulamaktadır. Norveç, zengin enerji kaynaklarına (petrol ve doğalgaz) sahip olduğu için ihracat performansı küresel enerji fiyatlarıyla paralel hareket etmektedir. Türkiye ise son yıllarda ihracat odaklı büyüme stratejisi izleyerek grafikte yukarı yönlü bir ivme yakalamıştır. Ancak Norveç’in ihracatının katma değeri ve ekonomiye katkısı oransal olarak Türkiye’den daha yüksektir. Dış ticaret, her iki ülkenin de büyüme modellerinde hayati bir rol oynamaktadır.

Doğrudan Yabancı Yatırım

ggplot(df, aes(x = year, y = fdi, color = country)) +
  geom_line(size = 1.2) +
  theme_minimal() +
  labs(title = "Dogrudan Yabanci Yatirim",
       subtitle = "Net Giris (% GSYIH)",
       y = "Yatirim (%)", x = "Yil", color = "Ulke")

Doğrudan yabancı yatırımlar grafiği, uluslararası sermayenin iki ülkeye duyduğu güveni yansıtmaktadır. Norveç, öngörülebilir hukuk sistemi ve ekonomik istikrarı sayesinde düzenli sermaye çekerken, Türkiye’ye gelen yatırımlar daha dalgalı bir seyir izlemektedir. Grafikteki ani iniş ve çıkışlar, küresel risk iştahının ve yerel ekonomik belirsizliklerin Türkiye üzerindeki etkisini göstermektedir. Yatırımların GSYİH’ye oranındaki düşüşler, genellikle ekonomik kriz dönemleriyle örtüşmektedir. Sürdürülebilir büyüme için Türkiye’nin daha istikrarlı bir doğrudan yatırım akışına ihtiyacı olduğu grafikten anlaşılmaktadır.

Sonuç ve Değerlendirme

Bu çalışmada, gelişmiş bir piyasa ekonomisi olan Norveç ile gelişmekte olan bir ekonomiye sahip Türkiye’nin ekonomik büyüme ve refah dinamikleri, 2000-2023 dönemi verileri kullanılarak karşılaştırılmıştır. Dünya Bankası (WDI) verileri ışığında yapılan grafiksel incelemeler ve kurulan Çoklu Doğrusal Regresyon modelleri sonucunda aşağıdaki temel bulgulara ulaşılmıştır:

Makroekonomik İstikrar ve Refah İlişkisi Grafiksel analizler net bir şekilde göstermektedir ki; Norveç ekonomisi düşük enflasyon ve düşük işsizlik oranları ile yüksek bir “makroekonomik istikrar” sergilemektedir. Bu istikrar, ülkenin kişi başına düşen GSYİH seviyesinin sürekli artmasını ve dış şoklara karşı dirençli olmasını sağlamıştır. Buna karşın Türkiye, büyüme trendine sahip olmakla birlikte, enflasyon ve kur kaynaklı yüksek volatilite (dalgalanma) nedeniyle refah artışında istikrarı yakalamakta zorlanmaktadır.

Regresyon Modeli Bulguları Kurulan ekonometrik modeller, iktisadi teoriyi destekler niteliktedir: Türkiye Modelinde: Özellikle enflasyonun refah üzerindeki negatif ve yıkıcı etkisi belirgin bir şekilde gözlemlenmiştir. Ayrıca ihracatın GSYİH üzerindeki pozitif etkisi, Türkiye’nin büyüme stratejisinde dış ticaretin hayati bir rol oynadığını kanıtlamaktadır.

Norveç Modelinde: Ülkenin zengin doğal kaynak (petrol/doğalgaz) ihracatına dayalı yapısı, İhracat ve Doğrudan Yabancı Yatırım değişkenlerinin GSYİH üzerindeki güçlü pozitif etkisiyle doğrulanmıştır. Enflasyonun düşük seyretmesi nedeniyle, refah üzerindeki baskılayıcı etkisi Türkiye’ye kıyasla çok daha sınırlıdır.

Genel Çıkarım Sonuç olarak; iki ülke arasındaki refah uçurumunun temel nedeninin sadece kaynak zenginliği değil, aynı zamanda “Kurumsal ve Ekonomik İstikrar” olduğu görülmüştür. Norveç, kaynaklarını istikrarlı bir şekilde yönetip refaha dönüştürürken; Türkiye, potansiyelini gerçekleştirmek için fiyat istikrarını (enflasyonla mücadeleyi) sağlamak ve yapısal kırılganlıklarını gidermek zorundadır.

Bu çalışma, sürdürülebilir kalkınma için sadece büyüme oranlarının değil, büyümenin kalitesinin düşük enflasyon ve istihdam odaklı de önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

Kaynakça