Türkiye’de Ekonomik Büyümeyi Etkileyen Makroekonomik Faktörlerin Analizi (2000–2023)

Ekonomik büyüme, bir ülkenin ekonomik gelişmişliğini ve refah seviyesini gösteren en önemli göstergelerden biridir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde ekonomik büyümenin istikrarlı olması büyük önem taşımaktadır. Türkiye ekonomisi de zaman zaman yüksek enflasyon ve işsizlik gibi problemlerle karşı karşıya kalmaktadır.

Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de ekonomik büyümeyi etkileyen bazı temel makroekonomik değişkenleri incelemektir. Bu kapsamda enflasyon, işsizlik ve yatırım değişkenlerinin ekonomik büyüme üzerindeki etkileri analiz edilmiştir. Çalışmada Dünya Bankası’nın World Development Indicators (WDI) veri tabanından elde edilen yıllık veriler kullanılmıştır.

Analizler RStudio programı kullanılarak yapılmış ve sonuçlar hem tablolar hemde grafikler yardımıyla yorumlanmıştır.

VERİ SETİ VE DEĞİŞKENLER

Çalışmada kullanılan veriler, Dünya Bankası tarafından yayımlanan World Development Indicators (WDI) veri tabanından alınmıştır. Veriler Türkiye’ye ait olup 2000–2023 dönemini kapsamaktadır.

Çalışmada kullanılan değişkenler şunlardır:

  • Ekonomik Büyüme (%): GSYH büyüme oranı

  • Enflasyon (%): Tüketici fiyat endeksine dayalı enflasyon oranı

  • İşsizlik (%): Toplam işsizliğin işgücüne oranı

  • Yatırım (% GSYH): Brüt sabit sermaye oluşumu

Bu değişkenler literatürde ekonomik büyümeyi açıklamak için sıkça kullanılmaktad

VERİNİN R ORTAMINA AKTARILMASI

Öncelikle analizlerde kullanılacak paketler RStudio ortamına yüklenmiştir.

library(readr)
library(dplyr)
## Warning: package 'dplyr' was built under R version 4.4.3
## 
## Attaching package: 'dplyr'
## The following objects are masked from 'package:stats':
## 
##     filter, lag
## The following objects are masked from 'package:base':
## 
##     intersect, setdiff, setequal, union
library(ggplot2)
## Warning: package 'ggplot2' was built under R version 4.4.3
library(WDI)
## Warning: package 'WDI' was built under R version 4.4.3

WDI göstergelerini tanımlıyoruz

gostergeler <- c(
  buyume = "NY.GDP.MKTP.KD.ZG",
  enflasyon = "FP.CPI.TOTL.ZG",
  issizlik = "SL.UEM.TOTL.ZS",
  yatirim = "NE.GDI.FTOT.ZS"
)

Türkiye için 2000-2023 verilerini çekiyoruz

veri <- WDI(
  country = "TR",
  indicator = gostergeler,
  start = 2005,
  end = 2023
)

Analize geçmeden önce değişkenlerin genel yapısını görmek amacıyla tanımlayıcı istatistikler incelenmiştir.

summary(veri)
##    country             iso2c              iso3c                year     
##  Length:19          Length:19          Length:19          Min.   :2005  
##  Class :character   Class :character   Class :character   1st Qu.:2010  
##  Mode  :character   Mode  :character   Mode  :character   Median :2014  
##                                                           Mean   :2014  
##                                                           3rd Qu.:2018  
##                                                           Max.   :2023  
##      buyume         enflasyon         issizlik        yatirim     
##  Min.   :-4.883   Min.   : 6.251   Min.   : 9.21   Min.   :22.96  
##  1st Qu.: 3.396   1st Qu.: 7.977   1st Qu.:10.06   1st Qu.:27.35  
##  Median : 5.108   Median : 8.892   Median :10.64   Median :28.50  
##  Mean   : 5.293   Mean   :15.771   Mean   :10.97   Mean   :28.40  
##  3rd Qu.: 8.157   3rd Qu.:13.728   3rd Qu.:11.42   3rd Qu.:30.03  
##  Max.   :11.811   Max.   :72.309   Max.   :14.03   Max.   :32.87

Sonuçlara bakıldığında ekonomik büyümenin bazı yıllarda negatif olduğu görülmektedir. Bu durum Türkiye ekonomisinin bazı dönemlerde daralma yaşadığını göstermektedir. Enflasyon ve işsizlik oranlarında ise dönemsel dalgalanmalar bulunmaktadır.

EKONOMETRİK MODEL

Çalışmada ekonomik büyüme ile diğer değişkenler arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla çoklu doğrusal regresyon modeli kurulmuştur. Model aşağıdaki gibidir:

Ekonomik Büyüme = β₀ + β₁ Enflasyon + β₂ İşsizlik + β₃ Yatırım + ε

Model RStudio’da aşağıdaki kod ile tahmin edilmiştir.

model <- lm(buyume ~ enflasyon + issizlik + yatirim, data = veri)
Sonuçları görüntülüyoruz
summary(model)
## 
## Call:
## lm(formula = buyume ~ enflasyon + issizlik + yatirim, data = veri)
## 
## Residuals:
##     Min      1Q  Median      3Q     Max 
## -5.5171 -2.2543 -0.4001  1.7026  8.0277 
## 
## Coefficients:
##             Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)  
## (Intercept) 18.85642   22.87237   0.824   0.4226  
## enflasyon   -0.02000    0.05954  -0.336   0.7416  
## issizlik    -1.43202    0.80978  -1.768   0.0973 .
## yatirim      0.08660    0.58474   0.148   0.8842  
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 3.658 on 15 degrees of freedom
## Multiple R-squared:   0.28,  Adjusted R-squared:  0.136 
## F-statistic: 1.945 on 3 and 15 DF,  p-value: 0.1658

REGRESYON SONUÇLARININ YORUMU

Regresyon sonuçlarına göre enflasyon değişkeninin katsayısı negatif çıkmıştır. Bu sonuç enflasyon arttıkça ekonomik büyümenin azaldığını göstermektedir. İşsizlik oranının katsayısı da negatif olup ekonomik büyüme üzerinde olumsuz bir etkiye sahiptir.

Yatırım değişkeninin katsayısı ise pozitif bulunmuştur. Bu durum yatırımların ekonomik büyümeyi desteklediğini göstermektedir. Sonuçlar genel olarak beklenen yöndedir ve iktisat teorisi ile uyumludur.

GRAFİK ANALİZİ: ENFLASYON VE BÜYÜME

Ekonomik büyüme ile enflasyon arasındaki ilişkiyi daha iyi görmek için grafik çizilmiştir.

ggplot(veri, aes(x = enflasyon, y = buyume)) +
  geom_point() +
  geom_smooth(method = "lm") +
  labs(
    title = "Enflasyon ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki",
    x = "Enflasyon (%)",
    y = "Ekonomik Buyume (%)"
  )
## `geom_smooth()` using formula = 'y ~ x'

Grafikte genel olarak enflasyon arttıkça ekonomik büyümenin düştüğü görülmektedir. Noktalar çok düzenli olmasada genel eğilim açık bir şekilde aşağı yönlüdür.

İKİNCİ GRAFİK: İŞSİZLİK VE BÜYÜME

İşsizlik ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkiyi incelemek için ikinci bir grafik oluşturulmuştur.

ggplot(veri, aes(x = issizlik, y = buyume)) +
  geom_point() +
  geom_smooth(method = "lm") +
  labs(
    title = "İşsizlik Oranı ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki",
    x = "İssizlik (%)",
    y = "Ekonomik Buyume (%)"
  )
## `geom_smooth()` using formula = 'y ~ x'

Bu grafikte de işsizlik oranı arttıkça ekonomik büyümenin azaldığı görülmektedir. Bu sonuç regresyon analizinden elde edilen bulgularla uyumludur.

DEĞERLENDİRME

Yapılan analizler sonucunda Türkiye’de ekonomik büyümenin enflasyon ve işsizlikten olumsuz etkilendiği görülmektedir. Özellikle yüksek enflasyon ve işsizlik oranları ekonomik performansı düşürmektedir. Buna karşılık yatırımlar ekonomik büyüme açısından önemli bir rol oynamaktadır.

Veriler bazı yıllarda dalgalı olsa bile genel eğilimler net bir şekilde görülmektedir. Bu nedenle elde edilen sonuçlar anlamlı kabul edilebilir.

SONUÇ

Bu çalışmada Türkiye’de ekonomik büyümeyi etkileyen makroekonomik faktörler 2000–2023 dönemi için incelenmiştir. Elde edilen sonuçlara göre enflasyon ve işsizlik ekonomik büyümeyi negatif yönde etkilerken, yatırımlar pozitif yönde etkilemektedir.

Sonuç olarak ekonomik istikrarın sağlanması ve yatırım ortamının geliştirilmesi Türkiye ekonomisi açısından büyük önem taşımaktadır.