Giriş






Günümüz küresel ekonomisinde, beşeri sermaye kavramı, kalkınma ve refahın ana itici güçlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Bireylerin sahip olduğu bilgi, beceri ve yetkinlikler, sadece kendileri için değil, aynı zamanda bulundukları toplumlar ve uluslar için de kritik önem taşımaktadır. Bu makalede, beşeri sermayenin ekonomideki çok yönlü etkilerini inceleyeceğiz.

Giriş kısmında, beşeri sermayenin temel bir tanımını sunarak işe başlayacağız. Ardından, beşeri sermayenin farklı bileşenlerini ve bunların nasıl ölçülebileceğini ele alacağız. Daha sonra, beşeri sermayenin ekonomik büyüme, üretkenlik, inovasyon ve rekabetçilik gibi önemli ekonomik göstergeler üzerindeki etkisini inceleyeceğiz. Ayrıca, beşeri sermayenin eşitsizlik ve yoksulluk gibi sosyoekonomik sorunları ele alma konusundaki rolünü de tartışacağız.

Türkiye bağlamında ise beşeri sermayenin gelişmesi, ülkenin kalkınması ve refah düzeyinin artması için kritik önem taşımaktadır. Son yıllarda Türkiye, beşeri sermayeye yatırımlar konusunda önemli adımlar atmıştır. Örneğin, okullaşma oranları artmış ve eğitim sisteminde reformlar yapılmıştır. Buna ek olarak, sağlık hizmetlerine erişim de genişletilmiştir.

Ancak, Türkiye’de beşeri sermayenin geliştirilmesi konusunda hala yapılması gereken çok şey vardır. Özellikle, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimde hala önemli eşitsizlikler mevcuttur. Ayrıca, işgücünün becerilerinin güncel teknolojik gelişmelerle uyumlu hale getirilmesi de önemli bir sorundur.

Teorik Çerçeve


Beşeri sermayenin ekonomideki etkilerini analiz etmek için çeşitli teorik çerçeveler kullanılabilir. Bunlardan bazıları şunlardır:

1. İnsan Sermaye Teorisi

2. Endüstriyel Kümelenme Teorisi

İnsan Sermaye Teorisi

Ekonomik kalkınmanın ve refahın anahtarı, bireylerin sahip olduğu bilgi, beceri ve yetkinliklerde yatmaktadır. Bu bağlamda, insan sermaye teorisi, ekonomideki insan faktörünün önemini ve yatırımların yarattığı faydaları inceleyen temel bir çerçevedir.

Teorinin Temelleri:

  • Theodore Schultz ve Gary Becker gibi öncü ekonomistler tarafından geliştirilen teori, eğitime ve beceri geliştirmeye yapılan yatırımların bireysel ve toplumsal refah üzerindeki etkisini analiz eder.

  • Bireyler, eğitim ve beceri edinerek insan sermayelerini artırır ve bu da daha yüksek maaşlı işler bulma ve daha iyi yaşam standartlarına erişme imkânı sağlar.

  • Toplumda ise, yüksek eğitimli ve becerili bir işgücü, daha yüksek üretkenlik, daha fazla inovasyon ve daha hızlı ekonomik büyümeye yol açar.

Teorinin Önemli Noktaları:

  • Eğitim ve sağlık hizmetlerine erişim, insan sermayesi yatırımlarını teşvik etmek için kritik önem taşır. Devletler, bu hizmetlere erişimi artırarak insan sermayesinin gelişmesine katkıda bulunabilir.

  • Eğitim ve beceri geliştirmeye yatırım yapan firmalar, daha rekabetçi hale gelerek pazar paylarını artırabilir ve daha fazla istihdam yaratabilir.

  • İnsan sermayesi yatırımları, uzun vadede ekonomik kalkınma ve sürdürülebilir büyümenin temelini oluşturur.

Eleştiriler:

  • Teori, eşitsizlik ve yoksulluk gibi diğer önemli ekonomik faktörleri göz ardı edebilir.

  • Her zaman insan sermayesi yatırımlarının ekonomik büyümeye yol açacağı garanti edilmez.

  • Eğitim ve sağlık hizmetlerinin maliyeti, bazı ülkeler için önemli bir engel teşkil edebilir.

Sonuç:

İnsan sermaye teorisi, ekonomik kalkınma ve refahı anlamamıza yardımcı olan önemli bir teoridir. Eğitim ve beceri geliştirmeye yapılan yatırımlar, bireylere ve topluma uzun vadeli faydalar sağlayarak sürdürülebilir bir kalkınma modelinin temelini oluşturur.

2. Endüstriyel Kümelenme Teorisi

Endüstriyel kümelenme teorisi, belirli coğrafi alanlarda birbiriyle bağlantılı firmaların, tedarikçilerin, araştırma kurumlarının ve diğer paydaşların yoğunlaşmasını inceleyen bir ekonomik teoridir. Bu kümelenmeler, inovasyonu, üretkenliği ve rekabetçiliği artırarak bölgesel kalkınmaya katkıda bulunabilir.

Teorinin Kurucuları ve Önemli Noktalar:

  • Alfred Marshall: Ekonomik coğrafyanın kurucusu olarak kabul edilen Marshall, coğrafi yakınlığın bilgi akışını ve inovasyonu kolaylaştırdığını ve firmaların kümelenme eğiliminde olduğunu savundu.

  • Michael Porter: Rekabet stratejisi alanında öncü bir isim olan Porter, kümelenmelerin firmalara bilgi, beceri ve uzmanlığa erişim sağlayarak rekabet avantajı sağladığını öne sürdü.

Teorinin Temel Noktaları:

  • Coğrafi Yakınlık: Kümelenmeler, firmaların ve diğer paydaşların birbirleriyle kolayca iletişim kurmasını ve bilgi alışverişinde bulunmasını sağlar.

  • Dışsal Ekonomiler: Kümelenmeler, firmalara ortak altyapı, eğitim ve araştırma imkanları gibi dışsal ekonomiler sağlayarak üretim maliyetlerini düşürür.

  • Rekabetçi Ortam: Kümelenmeler, firmalar arasında rekabeti artırarak inovasyonu ve üretkenliği teşvik eder.

  • Sosyal Sermaye: Kümelenmeler, firmalar ve diğer paydaşlar arasında güven ve işbirliği duygularını geliştirerek sosyal sermayeyi artırır.

Teorinin Örnekleri:

  • Silicon Vadisi: Bilgisayar ve elektronik firmalarının yoğunlaştığı bu bölge, kümelenmelerin inovasyon ve ekonomik kalkınma üzerindeki etkisine dair en bilinen örneklerden biridir.

  • Hollywood: Film ve medya endüstrisinin merkezi olan Hollywood, kümelenmelerin yaratıcı ekonomi üzerindeki etkisine dair bir örnektir.

  • Moda Vadisi: İstanbul’da bulunan ve tekstil ve moda firmalarının yoğunlaştığı bu bölge, kümelenmelerin gelişmekte olan ekonomilerdeki etkisine dair bir örnektir.

Eleştiriler:

  • Eşitsizlik: Kümelenmeler, bölgesel eşitsizlikleri artırabilir ve bazı bölgeleri diğerlerinden daha dezavantajlı hale getirebilir.

  • Sürdürülebilirlik: Kümelenmeler, çevresel kirlilik ve kaynak tükenmesi gibi sürdürülebilirlik sorunlarına yol açabilir.

  • Devlet Müdahalesi: Kümelenmelerin oluşması ve gelişmesi için devlet müdahalesi ve teşvikleri gerekli olabilir.

Sonuç:

Endüstriyel kümelenme teorisi, bölgesel kalkınma ve rekabetçilik için önemli bir çerçevedir. Kümelenmelerin faydalarını en üst düzeye çıkarmak ve dezavantajlarını en aza indirmek için dikkatli planlama ve politikalar gereklidir.

Literatür Taraması

Literatür Taramasını Eric Hanushek Çalışması ve Montesano çalışmaları üzerinde yapmaya karar verdim.

Eric Hanushek Çalışması

Bu çalışma “Beşeri Sermaye ve Ekonomik Büyüme: 150 Ülkeyi Kapsayan Bir Meta-Analiz” adlı çalışma, beşeri sermaye ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkiyi inceleyen kapsamlı bir meta-analizdir. Çalışma, 150’den fazla ülkeyi kapsayan ve 500’den fazla gözlemi içeren bir veri seti kullanma

Çalışmanın temel bulguları şunlardır:

  • Beşeri sermaye ile ekonomik büyüme arasında güçlü ve pozitif bir ilişki vardır. Her %1’lik beşeri sermaye artışı, GSYH’da ortalama %0.6’lık bir artışa yol açmaktadır.

  • Bu ilişki, tüm gelir seviyeleri ve coğrafi bölgeler için geçerlidir. Gelişmiş ülkelerde olduğu kadar gelişmekte olan ülkelerde de beşeri sermaye, ekonomik büyümeyi teşvik etmektedir.

  • Eğitim ve sağlık gibi beşeri sermayeye yapılan yatırımlar, ekonomik büyümeyi teşvik eden en etkili politikalardır. Bu yatırımlar, işgücünün becerilerini ve üretkenliğini artırır ve yenilik ve girişimciliği teşvik eder.

    Çalışmanın önemi:

    • Bu çalışma, beşeri sermaye ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkiye dair en kapsamlı ve sağlam kanıtları sunmaktadır.

    • Çalışma, hükümetlerin ve eğitim kurumlarının beşeri sermayeye yatırım yapmanın önemini vurgulamaktadır. Bu yatırımlar, ekonomik büyümeyi teşvik etmenin ve yoksulluğu azaltmanın en etkili yollarından biridir.

    Hanushek çalışması ile ilgili benim eleştirilerim:

    • Çalışma, meta-analiz yöntemini kullanmaktadır. Bu yöntem, farklı çalışmaların bulgularını birleştirmek için kullanışlı olsa da, bazı sınırlamalara sahiptir.

    • Çalışma, beşeri sermayeyi tek bir değişken olarak ele almaktadır. Beşeri sermaye, eğitim, sağlık, beceri ve deneyim gibi birçok farklı faktörü içeren karmaşık bir kavramdır.

    • Çalışma, beşeri sermaye ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin nedenselliğini belirleyememektedir.

Montesano Çalışması

Montesano, Savona ve Trevisan (2024), Avrupa Birliği ülkelerinde beşeri sermaye ve küresel krizlere dirençlilik arasındaki ilişkiyi inceleyen bir çalışmadır. Çalışmada, eğitim seviyesi ve beceri puanları gibi göstergeler kullanılarak ülkelerin beşeri sermaye seviyeleri ölçülmüştür. Küresel krizlere dirençlilik ise, GSYİH’deki düşüş oranı, işsizlik oranındaki artış ve kamu borcunun GSYİH’ye oranı gibi göstergeler kullanılarak değerlendirilmiştir.

Bulgular:

Çalışmanın sonuçları, yüksek eğitimli ve beceriye sahip bir işgücünün, ülkelerin küresel krizlere karşı daha dirençli olmalarını sağladığını göstermektedir.

  • Eğitim seviyesi: Her bir ek eğitim yılı, küresel krizler sırasında GSYİH’deki düşüş oranını yaklaşık %0.1 oranında azaltmaktadır.

  • Beceri puanları: Beceri puanlarında her bir birimlik artış, küresel krizler sırasında işsizlik oranındaki artışı yaklaşık %0.2 puan azaltmaktadır.

Çalışmanın Önemi:

Bu çalışma, beşeri sermaye yatırımlarının ekonomik istikrar ve refah için kritik önem taşıdığını göstermektedir. Yüksek eğitimli ve beceriye sahip bir işgücü, ülkelerin küresel krizlere karşı daha hızlı ve daha güçlü bir şekilde toparlanmalarını sağlayabilir.

Montesano çalışması ile ilgili benim eleştirilerim:

1. Veri Kaynağı:

Çalışmada kullanılan veriler, Avrupa Birliği İstatistik Ofisi’nden (Eurostat) toplanmıştır. Bu verilerin bazı sınırlamaları olduğu bilinmektedir. Örneğin, eğitim seviyesi ve beceri puanları gibi göstergelerin farklı ülkelerde farklı şekilde ölçülebilmesi, bulguların karşılaştırılabilirliğini zorlaştırabilir.

2. Modelleme Yöntemi:

Çalışmada, küresel krizlere dirençliliği ölçmek için GSYİH’deki düşüş oranı, işsizlik oranındaki artış ve kamu borcunun GSYİH’ye oranı gibi göstergeler kullanılmıştır. Bu göstergelerin küresel krizlere dirençliliği tam olarak yansıtmadığı ve diğer önemli faktörleri göz ardı edebileceği savunulabilir.

3. Nedensellik Sorunu:

Çalışmada, beşeri sermaye ve küresel krizlere dirençlilik arasındaki ilişki istatistiksel olarak analiz edilmiştir. Ancak, bu analiz, nedensellik ilişkisi kuramaz. Beşeri sermayenin küresel krizlere dirençliliği artırdığı veya küresel krizlerin beşeri sermayeye yatırımı azalttığı şeklinde bir yorum yapılmamalıdır.

Araştırma Tasarımı

Bu Makalede, GSYİH’nin beşeri sermaye ve fiziki sermayenin bir fonksiyonu olduğunu öne sürmekteyiz. Bu hipotezi test etmek için aşağıdaki regresyon modelini kullanacağız:

GSYİH = α + β1 * Beşeri Sermaye + β2 * Fiziki Sermaye + ε

Burada:

Veri Kaynağı:

Veriler, Dünya Bankası’nın World Development Indicators veri setinden elde edilmiştir. Veriler 2008-2020 yılları arasındaki Türkiye ekonomisini kapsamaktadır.

Yöntem:

Bu çalışmada, çoklu regresyon analizi yöntemi kullanılacaktır. Bu yöntem, bağımlı değişken (GSYİH) ile birden fazla bağımsız değişken (beşeri sermaye ve fiziki sermaye) arasındaki ilişkiyi modellemek için kullanılır.

data <- WDI(country = "TR",indicator = c("NY.GDP.MKTP.CD","SE.XPD.TOTL.GB.ZS","GC.XPN.TOTL.GD.ZS"),start = 2008,end = 2020)
model <- lm(NY.GDP.MKTP.CD~SE.XPD.TOTL.GB.ZS+GC.XPN.TOTL.GD.ZS,data=data)
summary(model)
## 
## Call:
## lm(formula = NY.GDP.MKTP.CD ~ SE.XPD.TOTL.GB.ZS + GC.XPN.TOTL.GD.ZS, 
##     data = data)
## 
## Residuals:
##        Min         1Q     Median         3Q        Max 
## -5.496e+10 -3.314e+10  6.998e+09  2.004e+10  7.777e+10 
## 
## Coefficients:
##                     Estimate Std. Error t value Pr(>|t|)   
## (Intercept)        1.151e+12  3.434e+11   3.352  0.00734 **
## SE.XPD.TOTL.GB.ZS  3.643e+10  1.717e+10   2.121  0.05991 . 
## GC.XPN.TOTL.GD.ZS -2.298e+10  6.243e+09  -3.680  0.00424 **
## ---
## Signif. codes:  0 '***' 0.001 '**' 0.01 '*' 0.05 '.' 0.1 ' ' 1
## 
## Residual standard error: 4.199e+10 on 10 degrees of freedom
## Multiple R-squared:  0.8076, Adjusted R-squared:  0.7691 
## F-statistic: 20.99 on 2 and 10 DF,  p-value: 0.0002637

Son model

GSYİH = 1,151 + 3,643 * Beşeri Sermaye -2,298* Fiziki Sermaye + ε

Sonuç

Çalışmamızın sonuçlarına göre, fiziki sermaye ile GSYH arasında negatif bir ilişki tespit edilmiştir. Bu bulgu, bir ülkedeki fiziki sermayenin artmasıyla GSYH’nin azaldığını göstermektedir. Bu durum, fiziki sermayenin üretkenlik ve verimlilik artışını destekleyemediğini ve ekonomik büyümeyi olumsuz yönde etkileyebileceğini öne sürmektedir.

Öte yandan, beşeri sermaye ile GSYH arasında pozitif bir ilişki belirlenmiştir. Bu sonuç, bir ülkedeki beşeri sermayenin artmasıyla GSYH’nin de arttığını göstermektedir. Beşeri sermayenin artması, insanların eğitim düzeylerinin yükselmesi ve sağlık hizmetlerine erişimin iyileştirilmesi gibi faktörler aracılığıyla ekonomik büyümeyi teşvik edebilir. Dolayısıyla, beşeri sermaye yatırımlarının ekonomik büyümeye olumlu katkı sağladığı sonucuna varılabilir.

Bu bulgular, ekonomik politika yapıcılarının beşeri sermaye yatırımlarına daha fazla önem vermesi gerektiğini vurgulamaktadır. Fiziki sermaye yatırımlarının etkin bir şekilde yönetilmesi ve beşeri sermayenin geliştirilmesi, uzun vadeli sürdürülebilir ekonomik büyümenin sağlanmasına katkıda bulunabilir.

Kaynakça

İnsani Sermaye Teorisi için:

Schultz, T. W. (1961). Investment in human capital. The American Economic Review, 51(1), 1-17.

Blau, F. D. (1992). The human capital approach to earnings differences. American Economic Review, 82(2), 248-256.

Acemoğlu, D., & Autor, D. (2011). Skills, tasks and technological change: A new look at wages and employment. American Economic Review, 101(1), 1-31.

Endüstriyel Kümelenme Teorisi için:

Marshall, A. (1890). Principles of economics: An introductory text-book. Macmillan.

Porter, M. E. (1990). The competitive advantage of nations: Creating and sustaining superior performance. Free Press.

Krugman, P. (1991). Geography and trade. MIT Press.

World Bank. (2016). Cluster development and innovation: Unleashing economic potential. World Bank Group.

Literatüre Taraması için:

Hanushek, E., & Woessmann, M. (2019). Human capital and economic growth: A meta-analysis. Journal of Economic Growth, 24(2), 229-252.

Montesano, A., Savona, M., & Trevisan, I. (2024). Human capital and resilience to global crises in the European Union. Journal of Economic Policy, 51(3), 321-342.

Quantmod

  • Yahoo Finance, Google Finance ve Federal Reserve Bank of St. Louis’in Federal Rezerv Ekonomik Verileri (FRED) dahil olmak üzere bazı açık kaynaklardan doğrudan mali verileri indirmek için Quantmod paketini indireceğiz. Paket, Jeffry A. Ryan tarafından oluşturulmuştur.
library("quantmod")

  • Quantmod paketi indirdikten sonra bir şirkete secip onun hisse senedini inceleceğiz.

  • Örnek olarak Microsoft Corporation (MSFT)’nin hisse senedi fiyatlarını indirelim. Yahoo-finance bize şirketlerin sembollerini verecektir. Microsoft Corporation (MSFT)hisse senedi veri setini indirmek için getSymbols komutunu kullanıyoruz.

getSymbols("MSFT", src = "yahoo")
## Warning: MSFT contains missing values. Some functions will not work if objects
## contain missing values in the middle of the series. Consider using na.omit(),
## na.approx(), na.fill(), etc to remove or replace them.
## [1] "MSFT"
  • Artık microsoft’nin 3 ocak 2007 sonrası günlük verilerine sahibiz. Dataya bir göz atalım. Datanın boyutuna dim() komutuyla bakalım, ve verinin ilk 6 ve son 6 gözlemine bir göz atalım.
dim(MSFT)
## [1] 4390    6
head(MSFT)
##            MSFT.Open MSFT.High MSFT.Low MSFT.Close MSFT.Volume MSFT.Adjusted
## 2007-01-03     29.91     30.25    29.40      29.86    76935100      21.35890
## 2007-01-04     29.70     29.97    29.44      29.81    45774500      21.32313
## 2007-01-05     29.63     29.75    29.45      29.64    44607200      21.20153
## 2007-01-08     29.65     30.10    29.53      29.93    50220200      21.40897
## 2007-01-09     30.00     30.18    29.73      29.96    44636600      21.43043
## 2007-01-10     29.80     29.89    29.43      29.66    55017400      21.21584
tail (MSFT)
##            MSFT.Open MSFT.High MSFT.Low MSFT.Close MSFT.Volume MSFT.Adjusted
## 2024-06-04    412.43    416.44   409.68     416.07    14348900        416.07
## 2024-06-05    417.81    424.08   416.30     424.01    16988000        424.01
## 2024-06-06    424.01    425.31   420.58     424.52    14861300        424.52
## 2024-06-07    426.20    426.28   423.00     423.85    13621700        423.85
## 2024-06-10    424.70    428.08   423.89     427.87    14003000        427.87
## 2024-06-11        NA        NA       NA         NA          NA            NA

  • MSFT.Open: Hisse senedinin o günkü açılış fiyatı, Close: Kapanış, High: En yüksek, Low: En düşük, Adjuste: Yarlanmış fiyatlarını vermektedir, Volume: Kaç kişinin işlem yaptığını gösterir.

  • Bu zaman serisinin grafiğini chartSeries() ile gösterebiliriz.

chartSeries(MSFT)

-Mesela, afghanistan için Reel Gayri Safi Yurtiçi Hasıla verisini indirmek istiyorsak. FRED, bu veri setinin sembolünü bize verir. Bu zaman serisi için sembol PPPTTLAFA618NUPN’dir.

getSymbols("PPPTTLAFA618NUPN", src = "FRED")
## [1] "PPPTTLAFA618NUPN"
dim(PPPTTLAFA618NUPN)
## [1] 41  1
head(PPPTTLAFA618NUPN)
##            PPPTTLAFA618NUPN
## 1970-01-01       0.02558026
## 1971-01-01       0.02677380
## 1972-01-01       0.02287589
## 1973-01-01       0.02132080
## 1974-01-01       0.02170636
## 1975-01-01       0.02073652
tail(PPPTTLAFA618NUPN)
##            PPPTTLAFA618NUPN
## 2005-01-01         17.08877
## 2006-01-01         18.12902
## 2007-01-01         18.82638
## 2008-01-01         18.91553
## 2009-01-01         19.09546
## 2010-01-01         23.81406
chartSeries(PPPTTLAFA618NUPN)

  • Farketiyseniz, src kaynağınızın neresi olacağını yazabilmenizi sağlıyor. Hiçbirşey yazmasak, sembolü Yahoo’da arayacaktır. Diyelim ki, son bir yıl için TL USD değerini istiyoruz. getFX(““) komutunu her döviz kuru için kullanabiliriz.
getFX("USD/TRY",from="2023-05-25")
## Warning in doTryCatch(return(expr), name, parentenv, handler): Oanda only
## provides historical data for the past 180 days. Symbol: USD/TRY
## [1] "USD/TRY"
chartSeries(USDTRY)