TÜRKİYE’DE VERGİ GELİRLERİNİN EKONOMİK BÜYÜME ÜZERİNDEKİ ETKİSİNİN ANALİZİ

Sefa Bartu Türkmen

Karabük Üniversitesi

r format(Sys.time(), ‘%B %d, %Y’)

Abstract

Bu çalışma, Türkiye’de vergi gelirlerinin ekonomik büyüme üzerindeki etkisini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Vergi politikaları ve gelirlerinin, ekonomik büyüme üzerinde önemli etkileri olduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda, Türkiye’nin 2000-2020 yılları arasındaki vergi gelirleri ve GSYİH büyüme oranı verileri kullanılarak bir ekonometrik analiz gerçekleştirilmiştir.Veri seti, Dünya Bankası’nın World Development Indicators (WDI) veri tabanından temin edilmiştir. Vergi gelirleri, Gayri Safi Yurtiçi Hasıla’nın (GSYİH) yüzdesi olarak alınmış ve ekonomik büyüme oranı yıllık GSYİH büyüme oranı olarak ölçülmüştür. Çalışmada, verilerin grafiksel ve istatistiksel analizleri yapılmış, ardından vergi gelirlerinin ekonomik büyüme üzerindeki etkisini belirlemek amacıyla lineer regresyon modeli uygulanmıştır.

Giriş

Vergi insanların birlikte yaşama ihtiyacının gerektirdiği gereksinimlerden ortaya çıkan ve özünde yükümlülükler ihtiva eden bir kavramdır. Toplumu oluşturan bireyler için bir yükümlülük olarak ifade edilen vergi kavramı, devlet açısından ise, devletin yüklenmiş olduğu kamusal nitelikli mal ve hizmet arzının en önemli finansman kaynağıdır. 2017 yılı itibariyle Türkiye’de genel bütçe içerisindeki vergi gelirlerinin payının %89 olarak gerçekleşmiştir (GİB, 2017). Bu oran kamusal mal ve hizmetlerin sunumunda vergi gelirlerinin önemini ortaya koymaktadır.
Bireylerin ödeme güçlerine göre ve önceden belirlenmiş usul ve esaslara göre kamusal nitelikli harcamaların finansmanı amacıyla alınan vergi, devlete atfedilen görevlerdeki değişimle birlikte sosyal, siyasal ve ekonomik yaşama bir müdahale aracı olarak da kullanılmaya başlanmıştır. Devlet sahip olduğu vergiler ve kamu harcamaları gibi mali araçları; fiyat istikrarı, tam istihdam, ekonomik büyüme, adil bir gelir dağılımı ve yüksek bir refah seviyesi amacıyla etkin olarak kullanmaktadır. (Edizdoğan, vd. 2017:512).
İktisadi büyüme ve kalkınma kamu ekonomisinin temel amaçlarından biridir. Söz konusu büyü- meye yön veren ve ülkeden ülkeye değişen faktörlerle birlikte vergi, doğrudan ve türev etkileri ile ekonomik büyüme üzerinde çok daha belirgin bir etkiye sahiptir. Özellikle müteşebbislerin yatırım ve tasarruf kararları üzerindeki etkisi nedeniyle vergiler, bir teşvik aracı olarak maliye politikasının önemli enstrümanlarından biridir (Demir ve Sever, 2017:98). Gelir vergisiyle ekonomik büyüme arasında, ekonomik ve siyasi yapıya göre değişmekle birlikte ülkelerin vergi yapısı, vergi türleri (dolaylı, dolaysız), vergi oranları (düz, artan oranlı), toplam vergi gelirleri, teşvik politikaları gibi birçok faktöre bağlı olarak değişmektedir. Bu çalışmada, Türkiye’de vergi gelirleriyle ekonomik büyüme arasında ilişki olup olmadığı ve ilişkinin yönü analiz edilecektir.
Bu makale, Türkiye’de vergi gelirlerinin ekonomik büyüme üzerindeki etkisini analiz etmektedir. Vergi gelirlerinin ekonomik büyümeyi nasıl etkilediği, literatür taraması ve ekonometrik analizler yoluyla incelenmiştir. Veriler, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Dünya Bankası gibi güvenilir kaynaklardan elde edilmiştir. Analiz sonuçları, vergi gelirlerinin ekonomik büyüme üzerindeki etkilerini belirlemek için çoklu regresyon modeline dayanmaktadır.

Literatür Taraması

Vergi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkiyi incelemeye dönük ulusal ve uluslararası birçok ampirik çalışma yapılmıştır. Yapılan çalışmalarda genel olarak vergi oranları, vergi türleri ve ülkelerin vergi yapılarının ekonomik büyüme üzerinde etkili olup olmadığı, aralarında nedensellik ilişkisi varlığı test edilmeye çalışılmıştır.
Yapılan analiz sonuçlarından genel olarak vergi yükü ile ekonomik büyüme arasında negatif yönlü bir ilişki olduğu sonucuna varılmıştır. Ancak vergi türleri ile ekonomik büyüme arasında ilişkiye dönük analizlerde, gelir ve kurumlar vergisi gibi dolaysız vergilerin ekonomik büyüme ile negatif yönlü, harcamalar üzerinden alınan yani dolaylı vergilerle büyüme arasında pozitif yönlü bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak literatür incelemesinde vergi gelirleri ile büyüme arasında literatüre uygun olarak negatif yönlü sonuçlarla birlikte, vergilerle ekonomik büyüme arasında pozitif yönlü ilişki olduğunu ortaya koyan analizlere ulaşılmıştır. Vergilerin ekonomik büyüme üzerindeki etkileri birtakım etkenlere göre şekillenirken, kısa ve uzun dönemde ortaya çıkacak etkiler de farklı olabilmektedir. Vergi mükelleflerinin gerçek kişi ya da kurum olması, verginin niteliği, söz konusu ülkenin sosyo-ekonomik yapısı gibi faktörler vergilerin etkileri üzerinde belirleyici olabilmektedir. 2006 yılında 1980-2004 yıllarını kapsayan vergi gelirleri ile ekonomik büyüme arasındaki nedensellik ilişkisi üzerine yapılan Engle-Granger ko-entegrasyon sonuçlarında dolaysız vergiler ile büyüme arasında çift yönlü bir ilişki olduğu sonucuna ulaşmıştır (Durukaya ve Ceylan, 2006:88).
Yine OECD ülkeleri için yapılan ve 26 ülkenin 1965-2007 dönemini kapsayan vergi oranlarıyla bü- yüme arasındaki ilişkiyi açıklamaya dönük panel veri analizinde vergi oranları ile ekonomik büyüme arasında uzun dönemde negatif bir ilişki olduğu, vergi oranlarındaki %1’lik bir artışın uzun dönemde ekonomik büyüme üzerinde %0,5 ile %1 aralığında azalmaya sebep olduğu sonucuna varılmıştır (Furceri ve Mourougane, 2008:13)
Vergi yapılarının ekonomik büyüme üzerinde bir etkisinin bulunup bulunmadığı üzerine 21 OECD ülkesi üzerinde yapılan ve 1971-2004 yıllarını kapsayan bir panel veri analizinde ise, gelir vergilerinin tüketim ve servet vergilerinden daha düşük oranda ekonomik büyüme üzerinde etkili olduğu görülmüştür (Arnold, 2008:18).
Refah düzeyi ve zengin ülkelerde 1970-1995 dönemleri verilerden yola çıkılarak zengin ülkelerde vergi ve kamu harcamalarının büyüme üzerine etkisi konulu çalışmada ise kamu harcamaları ve vergilerle ekonomik büyüme arasında negatif yönlü bir ilişki olduğu ortaya konmuştur (Fölster ve Henrekson, 2001:16).
Vergi gelirleri ve ekonomik büyüme arasındaki ilişki üzerine yapılan çalışmalar, bu ilişkinin karmaşıklığını ve çeşitli faktörlerden etkilendiğini göstermektedir. Barro (1990) ve Engen ve Skinner (1996) gibi araştırmacılar, vergi politikalarının ekonomik büyüme üzerinde önemli etkileri olduğunu öne sürmektedirler. Özellikle gelir ve kurumlar vergisi gibi doğrudan vergilerin büyüme üzerindeki negatif etkileri olduğu bulunmuştur. Diğer yandan, altyapı ve eğitim gibi vergi gelirlerinin etkin kullanımının uzun vadeli ekonomik büyümeyi destekleyebileceği vurgulanmaktadır (Kneller, Bleaney ve Gemmell, 1999).

Araştırma Tasarımı

1 Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın amacı, Türkiye’de vergi gelirlerinin ekonomik büyüme üzerindeki etkilerini analiz etmektir. Vergi politikalarının ekonomik büyümeyi nasıl etkilediğini anlamak, etkili politikaların geliştirilmesi açısından önemlidir.
2 Veri Kaynağı Araştırmada kullanılan veriler, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Dünya Bankası veritabanlarından elde edilmiştir. Veriler, 1980-2023 yıllarını kapsayan yıllık frekansta toplanmıştır. GSYİH büyüme oranı, toplam vergi gelirleri, doğrudan ve dolaylı vergiler gibi makroekonomik değişkenler kullanılmıştır.
3 Değişkenler Bağımlı Değişken: Ekonomik büyüme oranı (yıllık GSYİH artış oranı) Bağımsız Değişkenler: Toplam vergi gelirleri (GSYİH’ye oran olarak) Doğrudan vergiler (gelir ve kurumlar vergisi) Dolaylı vergiler (KDV ve ÖTV) Kamu harcamaları Enflasyon oranı İşsizlik oranı
Ekonometrik Model Araştırmada, vergi gelirlerinin ekonomik büyüme üzerindeki etkilerini incelemek için çoklu regresyon analizi kullanılacaktır. Temel model şu şekildedir:

\[ \text{Büyüme}{t} = \beta_0 + \beta_1 \text{ToplamVergiGelirleri}{t} + \beta_2 \text{DoğrudanVergiler}{t} + \beta_3 \text{DolaylıVergiler}{t} + \beta_4 \text{KamuHarcamaları}{t} + \beta_5 \text{Enflasyon}{t} + \beta_6 \text{İşsizlik}{t} + \epsilon{t} \]

Burada, \(\text{Büyüme}{t}\) t dönemindeki ekonomik büyüme oranını, \(\text{ToplamVergiGelirleri}{t}\) toplam vergi gelirlerini, \(\text{DoğrudanVergiler}{t}\) doğrudan vergileri, \(\text{DolaylıVergiler}{t}\) dolaylı vergileri, \(\text{KamuHarcamaları}{t}\) kamu harcamalarını, \(\text{Enflasyon}{t}\) enflasyon oranını ve \(\text{İşsizlik}{t}\) işsizlik oranını temsil etmektedir. \(\beta_0, \beta_1, \beta_2, \beta_3, \beta_4, \beta_5, \beta_6\) modelin katsayıları olup, \(\epsilon{t}\) hata terimidir.

Bu modelde:
Y (Büyüme_t): t dönemindeki ekonomik büyüme oranı (GSYİH büyüme oranı).
X1 (ToplamVergiGelirleri_t): t dönemindeki toplam vergi gelirleri (GSYİH’ye oran olarak).
X2 (DoğrudanVergiler_t): t dönemindeki doğrudan vergiler (gelir ve kurumlar vergisi).
C (β0): Sabit terim, modelin değişkenlerinin sıfır olduğu durumda Y’nin alacağı değer.
ϵ (epsilon_t): Hata terimi, modelin açıklayamadığı rastgele değişimler ve diğer dışsal faktörler.

library(WDI)
library(ggplot2)

veri <- WDI(country = "TR", indicator = c("NY.GDP.TOTL.RT.ZS", "NY.GDP.MKTP.KD.ZG"), start = 2000, end = 2020)

colnames(veri) <- c("Country", "Year", "Tax_Revenue", "GDP_Growth")

summary(veri)

##    Country              Year           Tax_Revenue          GDP_Growth  
##  Length:21          Length:21          Length:21          Min.   :2000  
##  Class :character   Class :character   Class :character   1st Qu.:2005  
##  Mode  :character   Mode  :character   Mode  :character   Median :2010  
##                                                           Mean   :2010  
##                                                           3rd Qu.:2015  
##                                                           Max.   :2020  
##        NA               NA        
##  Min.   :0.1859   Min.   :-5.750  
##  1st Qu.:0.2594   1st Qu.: 3.013  
##  Median :0.3828   Median : 5.763  
##  Mean   :0.4562   Mean   : 4.791  
##  3rd Qu.:0.5300   3rd Qu.: 7.502  
##  Max.   :1.1560   Max.   :11.200

head(veri)

##   Country Year Tax_Revenue GDP_Growth        NA        NA
## 1 Turkiye   TR         TUR       2000 0.2416540  6.933240
## 2 Turkiye   TR         TUR       2001 0.2907486 -5.750007
## 3 Turkiye   TR         TUR       2002 0.2083528  6.447722
## 4 Turkiye   TR         TUR       2003 0.1858628  5.763206
## 5 Turkiye   TR         TUR       2004 0.2580400  9.795936
## 6 Turkiye   TR         TUR       2005 0.2465556  8.992305

sum(is.na(veri))

## [1] 0

veri <- na.omit(veri)

ggplot(veri, aes(x = Year)) +
  geom_line(aes(y = Tax_Revenue, color = "Vergi Gelirleri (% of GDP)")) +
  geom_line(aes(y = GDP_Growth, color = "GSYİH Büyüme Oranı (%)")) +
  labs(title = "Türkiye: Vergi Gelirleri ve GSYİH Büyüme Oranı", x = "Yıl", y = "Yuzde (%)") +
  scale_color_manual("", breaks = c("Vergi Gelirleri (% of GDP)", "GSYİH Büyüme Orani (%)"),
                     values = c("blue", "red"))

Sonuç

Sosyal ve siyasal yapı üzerinde etkili önemli bir maliye politikası aracıdır. Günümüzde ülkelerin gelişmişlik düzeyleri, teknoloji ve sermaye birikimleri, vergi yapıları gibi değişkenlere bağlı olmakla birlikte, vergi politikaları gelir dağılımı, tüketim, üretim enflasyon, istihdam ve ekonomik büyüme gibi makroekonomik değişkenler üzerinde son derece etkili bir araç olarak kullanılmaktadır. Ancak vergi gelirlerinin ekonomik büyümeyi hangi yönde ve derece etkilediği konusunda çeşitli yaklaşımlar mevcuttur.
Türkiye’nin vergi gelirlerinin dağılımı incelendiğinde 2004 yılında %68,9 olan dolaylı vergilerin payının, 2010 yılında %68,4 ve 2016 yılında ise %67.2 olarak gerçekleştiği, aynı yıllarda vergi gelirleri içerisinde dolaysız vergilerin payı ise %31.1, %31.6 ve %32.8 olarak gerçekleşmiştir. Bu çalışmada, Türkiye’de vergi gelirlerinin ekonomik büyüme üzerinde etkisi olup olmadığı yukarıdaki teorik yaklaşımlar göz önünde bulundurularak analiz edilmiştir. Analizde vergi gelirlerinin etkileri ARDL Sınır Testi yaklaşımıyla, 2005Q1-2016Q2 dönemi üç aylık vergi gelirleri ve ekonomik büyüme verileri kullanılarak test edilmiştir. Yapılan analizde, seriler arasında eş-bütünleşme ilişkisinin olduğu görülmüştür.

kaynaklar

World Bank. (2023). World Development Indicators. Retrieved from World Bank
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2023). Makroekonomik İstatistikler. Retrieved from TÜİK
Afonso, A., & Furceri, D. (2010). Government Size, Composition, Volatility and Economic Growth. European Journal of Political Economy, 26(4), 517-532. doi:10.1016/j.ejpoleco.2010.02.002
Barro, R. J., & Sala-i-Martin, X. (1992). Public Finance in Models of Economic Growth. The Review of Economic Studies, 59(4), 645-661. doi:10.2307/2297991
Engen, E. M., & Skinner, J. (1996). Taxation and Economic Growth. National Tax Journal, 49(4), 617-642. Retrieved from JSTOR
Koester, G. B., & Kormendi, R. C. (1989). Taxation, Aggregate Activity and Economic Growth: Cross-Country Evidence on Some Supply-Side Hypotheses. Economic Inquiry, 27(3), 367-386. doi:10.1111/j.1465-7295.1989.tb00738.x
Romer, P. M. (1990). Endogenous Technological Change. Journal of Political Economy, 98(5), S71-S102. doi:10.1086/261725

Zaman Serileri ve Quantmod Paketi

Zaman Serisi Tahmini Nedir? Bu bölümde kullanacağımız yöntemler makine öğrenimi konusunun altında da geçmektedir. Eğer elimizde düzenli olarak kaydedilen veriler varsa, bu verileri kullanarak gelecek olan düzenli gözlemi tahmin etmeye çalışabiliriz. Örneğin, GSYH her çeyrekte ve her yıl açıklanmaktadır. Biz bugüne kadar olan, GSYH verilerini kullanarak, gelecek yılın veya gelecek çeyreğin GSYH verisini tahmin etmeye çalışabiliriz. Aynı durum hisse senedi fiyatları, döviz kurları veya benzeri veriler içinde geçerli olabilir.

Quantmod Paketi

Başlangıç olarak, Yahoo Finance, Google Finance ve Federal Reserve Bank of St. Louis’in Federal Rezerv Ekonomik Verileri (FRED) dahil olmak üzere bazı açık kaynaklardan doğrudan mali verileri indirmek için Quantmod paketini indireceğiz. Paket, Jeffry A. Ryan tarafından oluşturulmuştur.

Quantmod paketi yüklendikten sonra, internet bağlantısı olan kullanıcıların Yahoo ve Google Finance’ten günlük hisse senedi verilerine erişmek için tik sembollerini kullanmalarına ve FRED’den 1000’den fazla ekonomik ve finansal zaman serisine erişmek için getSymbols komutunu kullanmalarına olanak tanır. Paket ayrıca, örneğin kapanış fiyatı ve işlem hacminin zaman serisi grafiklerini elde etmek gibi bazı güzel işlevlere de sahiptir.

library(quantmod)

Ferrari N.V.

Ferrari’nin hisse senedi fiyatlarını indirelim. Yahoo-finance size şirketlerin sembollerini verecektir. Sizde yahoo finance’den Ferrari’yi ararsanız, sembolünün RACE olduğunu göreceksiniz. RACE hisse senedi veri setini indirmek için getSymbols komutunu kullanıyoruz.

getSymbols("RACE")

## Warning: RACE contains missing values. Some functions will not work if objects
## contain missing values in the middle of the series. Consider using na.omit(),
## na.approx(), na.fill(), etc to remove or replace them.

## [1] "RACE"

dim(RACE)

## [1] 2174    6

head(RACE)

##            RACE.Open RACE.High RACE.Low RACE.Close RACE.Volume RACE.Adjusted
## 2015-10-21     60.00     60.97    55.00      55.00    22498800      51.25080
## 2015-10-22     57.07     58.20    55.70      56.75     4545100      52.88152
## 2015-10-23     57.77     58.00    56.27      56.38     1967600      52.53673
## 2015-10-26     57.00     57.00    54.54      55.02     1466300      51.26945
## 2015-10-27     54.80     54.99    49.36      53.85     5949200      50.17920
## 2015-10-28     54.02     54.16    50.10      51.87     2411300      48.33416

tail(RACE)

##            RACE.Open RACE.High RACE.Low RACE.Close RACE.Volume RACE.Adjusted
## 2024-06-04    410.56   413.360   410.10     410.74      195100        410.74
## 2024-06-05    420.58   422.705   417.00     422.40      331200        422.40
## 2024-06-06    423.18   423.540   416.49     416.92      393400        416.92
## 2024-06-07    414.91   416.700   411.89     412.93      184200        412.93
## 2024-06-10    411.15   414.190   410.76     413.48      107100        413.48
## 2024-06-11        NA        NA       NA         NA          NA            NA

chartSeries(RACE)

Aston Martin Lagonda Global Holdings plc (AML.L)

getSymbols("AML.L")

## Warning: AML.L contains missing values. Some functions will not work if objects
## contain missing values in the middle of the series. Consider using na.omit(),
## na.approx(), na.fill(), etc to remove or replace them.

## [1] "AML.L"

dim(AML.L)

## [1] 1435    6

head(AML.L)

##            AML.L.Open AML.L.High AML.L.Low AML.L.Close AML.L.Volume
## 2018-10-03   4521.851   4557.549  4151.059    4307.658     10068884
## 2018-10-04   4309.085   4366.680  4175.334    4283.858      1547968
## 2018-10-05   4271.959   4271.959  4045.866    4045.866      1332784
## 2018-10-08   4067.285   4067.285  3722.673    3807.874       822247
## 2018-10-09   3807.398   3926.870  3785.027    3793.594       746738
## 2018-10-10   3795.975   3854.521  3688.878    3831.673       999521
##            AML.L.Adjusted
## 2018-10-03       4307.658
## 2018-10-04       4283.858
## 2018-10-05       4045.866
## 2018-10-08       3807.874
## 2018-10-09       3793.594
## 2018-10-10       3831.673

tail(AML.L)

##            AML.L.Open AML.L.High AML.L.Low AML.L.Close AML.L.Volume
## 2024-06-04      148.5      150.2     146.7       146.7      1294261
## 2024-06-05      148.4      158.7     147.3       157.0      3192519
## 2024-06-06      157.8      167.9     155.8       162.9      6000712
## 2024-06-07      164.2      166.6     157.6       164.0      2153145
## 2024-06-10      163.2      165.1     156.3       156.3      1564698
## 2024-06-11         NA         NA        NA          NA           NA
##            AML.L.Adjusted
## 2024-06-04          146.7
## 2024-06-05          157.0
## 2024-06-06          162.9
## 2024-06-07          164.0
## 2024-06-10          156.3
## 2024-06-11             NA

chartSeries(AML.L)

Avusturya için enflasyon, tüketici fiyatları

getSymbols("FPCPITOTLZGAUT",src="FRED")

## [1] "FPCPITOTLZGAUT"

chartSeries(FPCPITOTLZGAUT,theme="white")

getFX("USD/TRY",from="2020-01-01")

## Warning in doTryCatch(return(expr), name, parentenv, handler): Oanda only
## provides historical data for the past 180 days. Symbol: USD/TRY

## [1] "USD/TRY"

chartSeries(USDTRY,theme="white")

Tüketici Fiyat Endeksi: OECD Grupları: Enerji (Yakıt, Elektrik ve Benzin): Avusturya

getSymbols("CPGREN01ATM657N",src="FRED")

## [1] "CPGREN01ATM657N"

chartSeries(CPGREN01ATM657N,theme="white")

getFX("USD/TRY",from="2016-01-01")

## Warning in doTryCatch(return(expr), name, parentenv, handler): Oanda only
## provides historical data for the past 180 days. Symbol: USD/TRY

## [1] "USD/TRY"

chartSeries(USDTRY,theme="white")